Een boekband met devotieprentjes

In 2023 kocht de Brabant-Collectie, gehuisvest in de Tilburgse Universiteitsbibliotheek, lot 405 op veiling 28 van Zwiggelaar Auctions aan. De aankoop betrof het embleemboek Den wech des eeuwich levens van P. Antonius Sucquet, in 1623 door Hendrik Aertssens gedrukt in Antwerpen. De afbeeldingen in het boek zijn gegraveerd door Boëtius à Bolswert (ca. 1580-1633), een in het Friese Bolsward geboren graveur die werkzaam was in Antwerpen. Belangwekkend is niet alleen de inhoud van het boek, maar ook de bijzondere boekband. Ingelegd op de kartonnen platten van de eenvoudige, perkamenten spitselband, genaaid op vier platte riempjes, vinden we namelijk ook twee Antwerpse prenten terug. Het is niet ongebruikelijk dat dergelijke spitselbanden versierd werden. Meestal worden deze minder verfijnd bestempelde en gekleurde banden aangeduid met de ongelukkige term ‘boerenband’. Ook boekbanden met prenten worden hiertoe gerekend.

In de zeventiende eeuw was Antwerpen een toonaangevend centrum voor de productie van devotieprenten. De stad was het katholiek bolwerk van waaruit de jezuïeten een tegenoffensief tegen de protestante bewegingen lanceerden: de contrareformatie. Met woord en beeld trachtten ze het geloof van de katholieken te verdiepen. Miljoenen prentjes van Jezus, Maria en alle heiligen werden tussen het einde van de zestiende en het begin van de achttiende vanuit Antwerpen verspreid over heel Europa en de toenmalige kolonies.

Voorplat zogenaamde ‘Boerenband’ oftewel gedecoreerde spitselband
met gravures van M. Cabbaey en J.J. Emmerechts.
In: P. Antonius Sucquet, Den wech des eeuwich levens, T‘Antwerpen by Hendrick Aertssens, 1623.
(Perkament en papier. Brabant-Collectie, Tilburg University. Vindplaats: KOD 024 D 07)

Op het voorplat is een prent aangebracht, waarop de apostel Petrus te zien is, zoals valt af te leiden uit de vermelding “S Petrvs” op de banderol en uit zijn attribuut, de sleutel van de hemelpoort. Rechtsonder staat de signatuur van de Antwerpse graveur, Michiel Cabbaey (1660-1722). De gravure is ingekleurd met behulp van sjablonen, die massaproductie van gekleurde prenten vereenvoudigden. Tot slot is de prent verder versierd met een decoratieve bloemenrand. Zulke randversieringen kwamen vanaf de zeventiende eeuw steeds vaker voor en werden veelvuldig vervaardigd door ‘verluchters’.

Achterplat zogenaamde ‘Boerenband’ oftewel gedecoreerde spitselband
met gravures van M. Cabbaey en J.J. Emmerechts.
In: P. Antonius Sucquet, Den wech des eeuwich levens, T‘Antwerpen by Hendrick Aertssens, 1623.
(Perkament en papier. Brabant-Collectie, Tilburg University. Vindplaats: KOD 024 D 07)

Op het achterplat zien we een minder vredelievend tafereel: twee personen staan op het punt onthoofd te worden. Het betreft hier de heilige Dimfna van Geel en de priester Gerebern, die na de weigering van Dimfna om met haar heidense, Ierse koningsvader te huwen, samen naar de omgeving van Geel vluchtten, maar daar gevonden en onthoofd werden. Ook deze prent is met behulp van sjablonen ingekleurd, maar is niet gesigneerd. Omdat de prent ook voorkomt in de omvangrijke prentencollectie van het Ruusbroecgenootschap (Universiteit Antwerpen) weten we dat de gravure op deze boekband niet compleet is. Hieronder stond oorspronkelijk nog een zesregelig berijmd gebed, voorafgegaan door de naam van de heilige en gevolgd door die van de vervaardiger. Deze prent is van de hand van Jacobus Josephus Emmerechts (1719-1765), werkzaam te Antwerpen.

Beide gravures op de band zijn aanzienlijk jonger dan het boek. Als we de periode waarin Jacobus Emmerechts werkzaam was in aanmerking nemen, kan deze versiering van de band pas ten vroegste rond het midden van de achttiende eeuw hebben plaatsgevonden. Dat betekent dat het boek ruim een eeuw na het verschijnen nog steeds relevant moet zijn geweest voor de toenmalige bezitter, die vermoedelijk woonachtig was in de huidige provincie Antwerpen, mogelijk zelfs in (de buurt van) Geel.

Deze bijdrage van Daniël Ermens is eerder gepubliceerd in het tijdschrift In Brabant, jg. 15, nr. 2 (juni 2024), p. 26-27. Bekijk de pdf van de rubriek Uit het archief.

Mini-expositie 'Made in Brabant: bijzondere banden en boeken'

Op 6 november jl. vond het Festival ‘Boeken in Brabant’ van de Stichting De Brabantse Hoeders in de LocHal in Tilburg plaats: een drukbezocht evenement voor jong en oud. Het thema ‘Boeken in Brabant’ vormde een goede aanleiding om juist eens het in Brabant met de hand gebonden en industrieel vervaardigde boek in de schijnwerpers te zetten. Niet de inhoud van het boek, maar de uiterlijke vorm - de boekband dus - staat centraal.

Cover tentoonstellingscatalogus

Bij de mini-exposite Made in Brabant: bijzondere banden en boeken in de Universiteitsbibliotheek Tilburg is een gelijknamige catalogus verschenen. Hierin wordt de ontwikkeling van de Brabantse boekband ‘met zevenmijlslaarzen’ in woord en beeld gebracht. Uit alle erfgoedcollecties in de universiteitsbibliotheek is geput: o.a. uit de kloostercollecties, de kinderboekencollectie Buijnsters-Smets en de voormalige wetenschappelijke bibliotheek van het Provinciaal Genootschap voor Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant, nu de Brabant-Collectie genaamd.

Centraal in de expositie staan de handboekbanden uit de Middeleeuwen tot en met de eenentwintigste eeuw, net als de fraaie sierpapieren omslagen uit de zeventiende tot de twintigste eeuw. De opkomst van de uitgeversband wordt getoond, evenals de machinaal vervaardigde boekbanden met als hoogtepunt de prachtige Art Nouveau en Art Deco banden. Verder is er speciale aandacht voor negentiende- en twintigste-eeuwse kinderboeken, en ook voor enkele bijzondere uitgaven en private presses tussen 1930-2000. De Brabantse drukkers, schrijvers en kunstenaars passeren eveneens de revue. 

Wat de opbouw van de tentoonstelling betreft, die is zoveel mogelijk chronologisch gehouden. De insteek is van meet af aan Brabants geweest, maar dat bleek helaas niet in alle gevallen mogelijk. Met betrekking tot de materialiteit van het boek gaat het niet altijd om Brabantse boeken of banden, maar deze zijn wel degelijk afkomstig uit Brabantse verzamelingen. Soms is het boek niet in het huidige Noord-Brabant gedrukt, maar in het Hertogdom Brabant. Of heeft het alleen maar een Brabants onderwerp. Kijk met verwondering naar deze ‘schone slaapsters’ uit de magazijnen van de Brabant-Collectie en Universiteitsbibliotheek Tilburg.

Lees artikelen in de pers in In Brabant, Brabant Cultureel, Stadsnieuws en Devotionalia. 

Locatie: Universiteitsbibliotheek Tilburg op niveau 0 (handboekbanden) en 1 (uitgeversbanden).

Te zien: t/m 21 februari 2022. 

Catalogus gratis verkrijgbaar bij de balies.

Boekminnaars op visite

Vrijdag 7 december jl. bezochten 42 leden van het Nederlands Genootschap van Bibliofielen (NGB) de universiteitsbibliotheek Tilburg. Het motregende zachtjes toen de eerste deelnemers om 10.30 uur Grand Café Esplanade binnen druppelden, waar ze werden ontvangen met een kopje koffie of thee. De najaarsbijeenkomst van het in 1991 opgerichte Genootschap ging om 11.00 uur officieel van start in de Black Box, met een welkomstwoord van Pia van Kroonenburgh, bibliothecaris van de Brabant-Collectie. Conservator Emy Thorissen vervolgde met een uitgebreid overzicht van de ontstaansgeschiedenis van de universitaire boekencollecties in het algemeen en de handschriften, boeken, atlassen en plaatwerken van de Brabant-Collectie in het bijzonder. De NBG-leden konden hun hart ophalen aan de vele door Emy Thorissen getoonde afbeeldingen van schitterende topstukken alsook een greep uit de bijzondere historische Brabantse boekbanden. Gastconservator Robert Arpots legde daarna uit hoe de 19e- en 20e-eeuwse uitgeversbanden worden ontsloten in Einbandforschung, een database die door de Staatsbibliothek zu Berlin beschikbaar is gesteld. Hij vergastte de NGB-leden tenslotte op een presentatie over moord in het vroeg 19e-eeuwse Brabant aan de hand van enkele moordverslagen uit de Brabant-Collectie.

In de weken die aan dit bezoek voorafgingen, hadden Emy Thorissen, Robert Arpots en Jan Storm van Leeuwen (oud-conservator boekbanden van de Koninklijke Bibliotheek) een grote hoeveelheid bijzondere werken uit de collectie geselecteerd: handschriften, incunabelen, atlassen, plaatwerken van Brabantse kunstenaars, geïllustreerde werken over bloemen en planten, anatomische atlassen, pop-up boeken, boekbanden en vele andere parels. En terwijl de Genootschapsleden van een lunch gingen genieten, hadden Emy Thorissen en Robert Arpots de gelegenheid de selectie, die op vier volledig gevulde boekenkarren stond, te verdelen over drie ruimtes in de universiteitsbibliotheek. Het moment waarop alle boeken klaar lagen, sloot naadloos aan op het einde van de lunch. De popelende boekenliefhebbers werden in drie roulerende groepen verdeeld. In twee uur tijd kregen zij van Jan Storm van Leeuwen, Emy Thorissen en Robert Arpots een uitgebreide toelichting op de persoonlijk door hen geselecteerde werken.

Robert Arpots toont het boek van Stedman over Suriname
© Marianne Brouwer

Emy Thorissen te midden van haar schatten
© Marianne Brouwer

Jan Storm van Leeuwen vol vuur over historische boekbanden
© Tony Vaessen

Na zes intensieve boeken-uren eindigde de dag voor de Bibliofielen in het Esplanade-gebouw met een dankwoord van Eddy Schuyer, voorzitter van het NGB.

Mini-expositie 'De opkomst van de Nederlandse uitgeversband'

Tot ongeveer 1830, de tijd van het met de hand geproduceerde boek, kocht de klant in een boekwinkel geen kant-en-klaar boek. Men kocht de tot katernen gevouwen vellen van het boek en de koper bepaalde welke boekbinder zijn aankoop moest inbinden en in welke materiaalsoort en in welke stijl. Tot ongeveer 1830 zijn boekbanden dus overwegend handboekbanden. Maar in de laatste twee decennia van de 18e eeuw beginnen verschillende boekverkopers een gedeelte van de stapels katernen alvast vooraf te binden in een eenvoudige papieren boekband, vaak blauw van kleur. Met deze praktijk was in feite de uitgeversband geboren, ook al ging het nog altijd om een (tijdelijke) handboekband en was er van massaproductie geen sprake.

Een 18e-eeuwse boekband (1793) uit de ontstaansperiode van de uitgeversband
Vindplaats: TRE 44 D 2 

Pas door de opkomst van de stoommachines veranderde bovenstaande praktijk dramatisch: de (tijdelijke) boekband werd machinaal en in massa vervaardigd. De industriële uitgeversband was een feit en anders dan bij de handboekband was de ene boekband nu identiek met alle andere uit dezelfde productiegang.
Aanvankelijk waren dat soort uitgeversbandjes erg eenvoudig en vaak nog in het bekende onversierde blauwe papier gebonden. De bedoeling was immers dat de klant zijn aankoop naar eigen smaak zou laten inbinden. Maar met de stoommachine kon men met plaatstempels gemakkelijk fraaie blind gestempelde of vergulde versieringen aanbrengen. En al gauw gingen boekbinders over tot decoratie van de massaal met machines vervaardigde boekbanden. Tegelijkertijd veranderde het materiaal van de uitgeversband van papier in de goedkope, fijne textielsoort: calico.

Een vroeg 19e-eeuwse uitgeversband (1803)
Vindplaats: TRE 11 F 3

De chronologische rangschikking in deze mini-expositie toont de ontwikkeling van vooral Nederlandse uitgeversbanden in de 19e eeuw toen de uitgeversband tot volle wasdom kwam. De binders zijn niet altijd bekend. Deze selectie bevat o.a. enkele banden van Jacob Giltay en zijn zoon Cornelis uit Dordrecht en van Douwe Goedhart van Bommel uit Amsterdam, maar ook een Brabantse van W.C van Heusden uit ’s-Hertogenbosch.

De mini-expositie is te zien tot en met 12 augustus 2018 in de vitrines op niveau 0 en 1 van de universiteitsbibliotheek.

140 jaar geleden: de geliefdste bloemen

In 1876 startte de Duitse uitgever Moritz Ruhl in Leipzig met de uitgave van een boek over de populairste bloemen van dat moment. Het boek, Die beliebtesten Blumen und Zierpflanzen, verscheen in afleveringen. Vierentwintig afleveringen van gemiddeld 15 bladzijden met één gekleurde litho van de besproken bloem. Alleen de afleveringen 23 en 24, waarin de roos wordt beschreven en die als één geheel verschenen, bestaan uit 50 bladzijden en twee gekleurde litho’s.

In Nederland was de publicatie van de Duitse afleveringen niet onopgemerkt gebleven. Al op 19 september 1876 liet W.C. van Heusden zijn recht op de vertaling registreren bij de in Amsterdam gevestigde Commissie tot regeling van het vertalingsrecht. De registratie kostte hem 10 gulden. Willem Constant van Heusden (1836-1917) was drukker en uitgever in 's-Hertogenbosch. Zijn “magazijn en fabriek” stonden aan de Zuid-Willemsvaart, nr. C 353. Volgens de vanaf 1875 verschijnende advertenties, produceerde Van Heusden kantoor- en schrijfboeken, bijvoorbeeld agenda’s en bonboekjes. In een advertentie van 26 november 1875 somt Van Heusden zijn competenties op, waaronder drukken in kleur en het maken van stempelbanden. Dat laatste wekt de indruk dat in zijn fabriek ook een boekbinderij aanwezig was. Van Heusden publiceerde sinds 1868 ook het tijdschrift De Praktiserende Geneesheer, maar ook de werken van de conservatief-katholieke Bossche rechter Franciscus van Zinnicq Bergmann (1807-1879), onder andere diens proefschrift in 1862.
Voor het geplande boek over de populairste bloemen vond Van Heusden een vertaler in de Tilburger Antonius Hendrikus Kerstens (1846-1937). Over Kerstens is weinig of niets bekend. Vermoedelijk was hij gerelateerd aan de eigenaren van de Tilburgse firma J.A.A. Kerstens, een lakenfabriek aan de Langestraat 25. Vandaar waarschijnlijk dat het portret van Antonius Kerstens te vinden is in het TextielMuseum in Tilburg (objectnr. 05177; geen foto beschikbaar).
Kerstens vertaalde de Duitse afleveringen voortvarend, want al in januari 1877 begonnen de Nederlandse afleveringen bij Van Heusden te verschijnen. Bij intekening was de prijs 45 cent per aflevering.
In 1878 werd het geheel gebonden in een fraaie uitgeversband van lichtblauw calico (202 x 138 x 15 mm), voorplat in zwart en goud, achterplat blind bestempeld; kapitaalbandjes in rood en wit, sneden onbehandeld, beige dek- en schutbladen. Prijs f 4,50. De boekband bevat geen boekbindersetiket, is ook niet gesigneerd, maar zal ongetwijfeld in Den Bosch zijn vervaardigd, waarschijnlijk in de eerder vermoede boekbinderij van Van Heusden zelf.

Het boek, getiteld Keur van bloemen en sierplanten, is net als de Duitse editie anoniem verschenen. Het bevat tien afleveringen en dus ook tien prachtige, maar helaas niet gesigneerde litho’s. De afbeeldingen zijn identiek aan die van de Duitse uitgave.
Tot eind vorig jaar waren er slechts twee exemplaren van dit fraaie boek in het bezit van Nederlandse bibliotheken. De Brabant-Collectie verwierf vorig jaar het derde exemplaar! Keur van bloemen en sierplanten is niet alleen een erg mooi boek, maar ook een belangrijk boek. Het werpt licht op het boekenfonds en de werkzaamheden van de Bossche drukker-uitgever W.C. van Heusden en het licht mogelijk een sluier op van het tamelijk onbekende leven van een 19e-eeuwse Tilburgse lakenfabrikant en vertaler.
Het verhaal is hiermee gelukkig nog niet af. Want tijdens de zoektocht naar de juiste bibliografische gegevens van de Duitse editie, traceerden wij een compleet en gebonden exemplaar van dit zeer zeldzame boek bij een Duits antiquariaat. En sinds kort bevindt zich in de Brabant-Collectie het enige exemplaar in Nederlandse bibliotheken.

De Duitse editie werd voltooid na 24 afleveringen en bevat dus 14 litho’s meer dan de Nederlandse uitgave. Oorspronkelijke uitgave en Nederlandse vertaling kunnen nu naast elkaar bewonderd en bestudeerd worden.
Tot slot: Antonius Kerstens, die dit bloemenboek vertaalde, overleed op vrijdag 19 februari 1937. Hij was 91 jaar oud. Onderaan de rouwadvertentie stond: “Geen bloemen”.

Een Wittenbergse Lutherband

Soms komt de tekst van een boek op de tweede plaats en kunnen andere aspecten van een boek onderwerp zijn van onderzoek. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de Hebreeuwse grammatica uit 1607 van de theoloog Johann Buxtorf (1564-1629). In de Universiteitsbibliotheek Tilburg bevindt zich onder signatuur TFH-A 4183 een buitengewoon interessant exemplaar van dit boek. Het gaat hier om een Hebreeuwse tekst, dus wat nomaliter het achterplat van de boekband is, is hier het voorplat. Op dit plat is een plaatstempel te zien met daarop de afbeelding van Maarten Luther (1483-1546). Op het achterplat treft men nog een portret aan: de helaas sterk vervaagde plaatstempel van de Lutherse theoloog Philipp Melanchton (1497-1560). Boven de afbeelding van Luther ziet men de initialen H.T.M. of M.T.H. van de eerste eigenaar oftewel degene die de opdracht heeft gegeven zijn boek in varkensleer te laten binden en te laten decoreren met de portretten van twee reformanten. Wie achter de initialen schuilgaat, weten we vooralsnog niet, maar onder de plaatstempel ziet men het jaar waarin het boek gebonden is: 1610. Verder is de plaatstempel van Luther gesigneerd door de boekbinder in de boog boven Luthers hoofd. Het betreft Thomas Krüger uit Wittenberg. Maar Thomas Krüger is in 1591 overleden. Zijn stempelmateriaal is dus in andere handen overgegaan. Wie is dan de boekbinder geweest?

Dit exemplaar van de Universiteitsbibliotheek Tilburg roept nog meer onbeantwoorde vragen op. Van wie zijn de talloze contemporaine handschriftelijke Latijnse en Hebreeuwse aantekeningen? Het boek is gedrukt in Bazel, waar Buxtorf overigens sinds 1588 als hoogleraar Hebreeuws aan de universiteit werkte. Maar het is gebonden in Wittenberg, 773 km ten noorden van Bazel. Wie zijn de opeenvolgende eigenaars geweest en waardoor is het boek vervolgens 645 km westelijk terecht gekomen in de bibliotheek van het Grootseminarie Haaren? Als boeken toch konden spreken.

Expositie 'Banden zonder grenzen'

In het kader van de Maand van de Geschiedenis  (met dit jaar als thema Grenzen) organiseert de Brabant-Collectie een expositie waarin de uitgeversbanden uit de periode 1845-1934 centraal staan.

Vanaf 1830 is de uitgeversband in de mode. De eerste boekbandjes zijn helaas vaak verloren gegaan. Ze werden voorzien van een omslag van blauw papier, al dan niet met een eenvoudige titelopdruk. De omslag werd doorgaans na aankoop door de eigenaar vervangen door een luxere, handgemaakte boekband van leer of perkament. 
De machinaal en in grote oplage identiek gebonden uitgeversband, ook wel industriële band genoemd, dateert ongeveer uit 1850. Sommige zijn eenvoudig en hebben weinig of geen versiering. Andere banden hebben een geperst reliëf, dat soms verguld is en voorzien van fraaie kleuren. Er ontstaan enorme fabrieken, waar boeken machinaal ingebonden worden, zoals bijvoorbeeld drukkerij en boekbinderij Alfred Mame in Tours. 

Tot ongeveer 1890 ontwierpen vooral architecten de versiering van de boekband, die bijna nooit zijn gesigneerd. Na 1890 gaan ook kunstenaars zich hiermee bezighouden. De Nieuwe Kunst - Nederlandse benaming voor Jugendstil en Art Nouveau - begint en wordt opgevolgd door de Art Deco. De ontwerper signeert vaker de boekband, soms voluit, maar meestal met een monogram. Eveneens wordt de vermelding van de boekbinder steeds gebruikelijker. Tussen 1910-1935 worden de verschillen steeds duidelijker: niet alleen qua stijl, maar ook in de materiaalkeuze (vaker binderslinnen naast papier).

De uitgeversbanden van de diverse landen hebben vaak veel gemeen qua type of stijl en zijn soms zelfs directe ontleningen.
Hieronder vindt u enkele bijzondere uitgeversbanden (per land geordend) uit onze collecties:

Frankrijk (periode van Neostijlen): 

Uitgeversband uit 1855, ontwerp: onbekend
Gedrukt en ingebonden door de firma Alfred Mame, Tours. Ook wel ‘bonbondoos’ boekjes genoemd. Voorzien van kleine, met de hand ingekleurde litho.

M.V.O., Promenades d'un naturaliste. 3e éd. Bibliothèque des écoles chrétiennes, [1e série],
Tours: Mame, 1855
CBC TFK-A 7149

Duitsland (periode van Historisme en Jugendstil):

Uitgeversband uit 1902, ontwerp: onbekend
Gedrukt door Metzger & Wittig te Leipzig.

Hans Kraemer en Louis Beushausen, Weltall und Menschheit: Geschichte der Erforschung der Natur und der Verwertung der Naturkräfte im Dienste der Völker, 
Berlin etc.: Deutsches Verlagshaus Bong, 1902-1905 (5 delen)
CBC TFK-C 693/1

Nederland (periode van Nieuwe Kunst en later):

Uitgeversband uit 1901, ontwerp: Lion Cachet (1864-1945)
Tussen 1892-1935 ontwierp Cachet boekenbanden en omslagen. Onderaan de rug staat het monogram LC.

Sidney en Beatrice Webb (vertaald door H. Polak). Theorie en practijk van het Britsche vakvereenigingswezen, 
Amsterdam: Soep, 1901 (2 delen)
CBM 519 G 23/1

Uitgeversband uit 1904, ontwerp: onbekend
Op achterplat staat de blindstempel: N.V.J. Giltay & Zn en Boekbinderij Dordrecht. Boek- en plaatdruk Stoomdrukkerij Henri Berger uit ’s-Hertogenbosch vervaardigde 34 platen. De auteur was pastoor in Udenhout.

E.H. van der Heijde, Lourdes, 
Leiden: Van Leeuwen, 1904
CBC TFK-C 266

Uitgeversband uit 1911, ontwerp: Chris Lebeau (1878-1945). 
Met name tussen 1899-1929 ontwierp Lebeau boekbanden en omslagen. Monogram op voorplat, middenin de voorstelling tussen de koppen van de figuren in. Een ander exemplaar met rode letters (i.p.v. gouden) is eveneens aanwezig.

H. Colijn, Jan Frederik Niermeyer, and J.B. van Heutsz. Neerlands-Indië: land en volk, geschiedenis en bestuur, bedrijf en samenleving, 
Amsterdam: Elsevier, 1911-1912 (2 delen)
CBC TFK-C 3282/1

Uitgeversband uit 1935, ontwerp: Rie Cramer (1887-1977)
Monogram R.C op voorplat, rechtsonder de rozenstruik. Deze illustratie staat niet vermeld in de lijst met werken van Rie Cramer. 

Ursula Parrott (vertaald door Willy Corsari), Het menschelijk hart,
Den Haag: Zuid-Hollandsche Uitg. Mij.,1935
CBC TFK-B 9820

In de universiteitsbibliotheek op niveau 0 en 1 is deze expositie t/m vrijdag 11 november 2016 te bewonderen.

Bossche boekbanden op de Jeroen Bosch expositie

De Brabant-Collectie heeft een bruikleen verstrekt aan de expositie Jheronimus Bosch: Visioenen van een genie in het Noordbrabants Museum te ’s-Hertogenbosch. Het betreft een uiterst fraaie boekband vervaardigd in de Bossche boekbinderij van de Broeders van het Gemene Leven in de Hinterhamerstraat.
Op deze tentoonstelling zijn maar liefst twee boekbanden van de Broeders van het Gemene Leven te ’s-Hertogenbosch te zien: objectnummer 18 met paneelstempel Christus als Man der Smarten, afkomstig uit de Brabant-Collectie, en objectnummer 95 met paneelstempel van de heilige Hiëronymus van de Universiteitsbibliotheek Nijmegen.

De Fraters of Broeders van het Gemene Leven waren actief binnen diverse onderdelen van het Bossche boekbedrijf. Zij werden ook de ‘broeders van de penne’ genoemd. Ze leverden papier en perkament aan het Bossche stadsbestuur, kopieerden, schreven en verluchtten handschriften. Daarnaast verrichtten ze bindwerkzaamheden voor hun eigen bibliotheek en in opdracht voor diverse kloosters in de omgeving. Vanaf 1525 was het fraterhuis ook actief als drukkerij en verkocht het boeken van andere drukkers uit de stad. De fraters vervaardigden onder andere handschriften voor het Tertiarissenklooster Bloemenkamp achter de Tolburg.
De Brabant-Collectie bezit tenminste zes banden uit de boekbinderij van de Broeders van het Gemene Leven (ook Domus Fratrum Sancti Gregorii genaamd). Beide genoemde banden met paneelstempels zijn aanwezig in de collectie. Echter, de een is meer afgesleten dan de ander.

Op onderstaande band staat een gedetailleerde religieuze voorstelling: Christus is afgebeeld als Man van Smarten. Met gekruiste armen staat hij in een graftombe, omringd door de Arma Christi oftewel lijdenswerktuigen: dwarshout van het Kruis, Kruisopschrift (midden), ladder, speer, hysopstengel met spons, trektang, twee balsemvaten (links), geselkolom met gesel en roede, balsemvat, dobbelsteen (rechts), drie spijkers. De afbeelding is gevat in een venster en voorzien van de spreukband: O vos omnes qui transitis per viam attendite et videte si est dolor similis sicut dolor meus. Naast de paneelstempeling zijn de platten ook versierd met blindstempels: een bloeiende roos met 6 blaadjes in een cirkel en een vierbladige bloem in een ruit. Drie vrijwel identieke banden zijn aanwezig bij de Brabant-Collectie: KHS 9, KHS 14 en KHS 16.

Boekband met paneelstempeling: op voorplat Man der Smarten, 
Broeders van het Gemene Leven, ’s-Hertogenbosch, circa 1500
Papier in kalfsleren band

Handschrift
Jacobus van Gruitrode, Meditatie-en gebedenboek,
Tertiarissenklooster Bloemenkamp: 's-Hertogenbosch, circa 1500 
Vindplaats: KHS 9

Onderstaande boekband is erg afgesleten en gerestaureerd. Met behulp van strijklicht of door het maken van wrijfsels is de voorstelling van de paneelstempel beter te bekijken.
Op het achterplat is de kerkvader Hiëronymus te zien. Hij is gehuld in een lange mantel met kardinaalshoed. In zijn rechterhand heeft hij een opengeslagen boek en in zijn linkerhand een kruisstaf. Een leeuw ligt aan zijn voeten. De voorstelling wordt getoond in een venster. Aan weerszijden staat een monogram DF: Domus Fratrum. Hij wordt omgeven door de tekst: Salve pater flos doctorum. Salve flos decusq[ue] morum inclite Iheronime respice finem.
Zowel Gregorius als Hiëronymus waren destijds de patroonheiligen van de huizen van de Broeders van het Gemene Leven.

Boekband met paneelstempeling: op achterplat patroonheilige Hiëronymus, 
Broeders van het Gemene Leven, ’s-Hertogenbosch, circa 1516 
Papier in kalfsleren band

Handschrift
Passieverhaal en sacramentsgebeden in het Middelnederlands
Tertiarissenklooster Bloemenkamp: 's-Hertogenbosch,
Vindplaats: KHS 21

Op het voorplat bevindt zich een afbeelding van ‘Onze Lieve Vrouw in de Zon’ oftewel de Onbevlekte Ontvangenis. De blindstempels tonen een gekroond, klimmend leeuwtje in ruit, Franse lelie in ruit met geparelde rand en bladornament in ruit. 
Het op de tentoonstelling getoonde exemplaar is echter niet afkomstig uit Brabant, maar uit het Redemptoristenklooster te Wittem. De band bevindt zich nu in de Universiteitsbibliotheek Nijmegen.

Toogdag Belgisch-Nederlands Boekbandengenootschap

Op vrijdag 12 juni jl. organiseerde conservator Emy Thorissen in samenwerking met het bestuur van het Belgisch-Nederlands Boekbandengenootschap een mini-symposium rond het thema ‘Boekbanden in de Universiteitsbibliotheek Tilburg’. Dit genootschap heeft tot doel de studie van de boekband te bevorderen. Met zijn activiteiten wil het duidelijk maken wat het belang is van onderzoek naar boekbanden, zowel voor de boekgeschiedenis in het algemeen als voor verschillende andere disciplines. 

Na het welkomstwoord van Noël Geirnaert, voorzitter van het Boekbandengenootschap, begonnen de presentaties. Vanuit verschillende invalshoeken werden de Tilburgse oude en bijzondere collecties belicht. De Universiteit van Tilburg is een jonge universiteit, opgericht in 1927 als de Roomsch Katholieke Handelshoogeschool. Emy Thorissen vertelde over de ontstaansgeschiedenis van maar liefst drie collecties. Aan bod kwamen die van de Theologische Faculteit en die van de Brabant-Collectie. Deze bevatten meer dan 51.000 oude drukken, circa 75 middeleeuwse handschriften, 140 incunabelen en honderden post-incunabelen. De oorsprong van deze schatten ligt in het voormalige Grootseminarie Haaren, de Minderbroeders-Kapucijnen en het Provinciaal Genootschap voor Kunsten en Wetenschappen Noord-Brabant uit ‘s-Hertogenbosch. Maar ook de onlangs verworven verzameling kinderboeken Buijnsters-Smets passeerde de revue. Highlights van deze mooie handboekbanden werden getoond: van laatmiddeleeuwse tot twintigste-eeuwse banden afkomstig uit diverse landen. Tevens was er speciale aandacht voor de in Brabant vervaardigde handgebonden boeken zoals ruit- en paneelstempelbanden en prijsbanden.

Volgens Robert Arpots (conservator UB Nijmegen) hebben vorm en inhoud van een boek vaak niets met elkaar te maken. De boeken zijn uiteraard beschreven in de catalogus, maar de boekbanden zelf worden niet ontsloten. Sinds 2009 worden zestiende-eeuwse rol- en plaatstempelbanden van de UB Nijmegen in de Einbanddatenbank (EBDB) ingevoerd.  De EBDB bevat momenteel meer dan 75.000 beschrijvingen van plaat-, rolstempels en losse stempels. Arpots probeerde de rollen of plaatstempels van vier banden uit de UB Tilburg te koppelen aan een binder, locatie en periode waarin de boekband gemaakt is. Soms staan de initialen van de eerste eigenaar en/of de binder of het vervaardigingsjaar op de boekband vermeld. De herkomst van het boek kan soms ook uitsluitsel geven.

Na de presentaties volgde een workshop, waarbij volop gelegenheid was een selectie van bijzondere uitgevers- en handboekbanden te bekijken, aan te raken en te bespreken. Jan Storm van Leeuwen (voormalig conservator Boekbandencollectie van de Koninklijk Bibliotheek te Den Haag) gaf een toelichting bij de zes tafels.

Hieronder volgt een beeldverslag:

Laat Middeleeuwse Nederlandse paneelstempelbanden:

Duitse Renaissancebanden - 16e eeuwse rol- en plaatstempelbanden:

Aan de hand van wrijfsels van deze banden kunnen de binderijen beter herkend worden.

Bijzondere materialen & technieken:

Sier- en brokaatpapieren banden:

Uitgeversbanden (na 1830):

Fraaie kinderboekbanden uit de collectie Buijnsters-Smets:

Tijdens het middagvullende programma werden veel vragen gesteld en onderling levendig gediscussieerd. Na afloop van de workshop werd een tijdlang nagepraat.

Speciaal voor deze toogdag is een bescheiden expositie ingericht in de vitrines op niveau 1 en 0 van de universiteitsbibliotheek. De tentoonstelling is nog te zien t/m vrijdag 24 juli.

Expositie Bijzondere Brabantse Boekbanden

De jaarlijkse ledenvergadering en toogdag van het Belgisch-Nederlands Boekbandengenootschap heeft op vrijdag 12 juni plaatsgevonden in Tilburg. Dit was een besloten bijeenkomst voor leden van het genootschap. Speciaal voor deze dag heeft conservator Emy Thorissen een mini-expositie ingericht in de vitrines op niveau 1 en 0 van de universiteitsbibliotheek. 

Diverse fraaie Brabantse banddecoraties kunt u beneden bewonderen, evenals een selectie van laat Middeleeuwse tot 20e eeuwse Nederlandse handboekbanden (o.a. ruit- en paneelstempelbanden, maar ook prijsbanden). In de vitrine op niveau 1 ziet u bijzondere banden uit de Brabant-Collectie en collectie Theologie van UB Tilburg gerangschikt naar land van herkomst van de boekband.

Boekband meditatie- en gebedenboek

Ter bescherming van de diverse katernen waaruit handschriften en gedrukte werken bestaan, werden deze boeken voorzien van een omslag. Tevens diende de band voor het bijeen houden van het boekblok. De boekbanden, die ook een esthetische functie vervulden, werden in de Middeleeuwen vooral vervaardigd in kloosters. Vanaf de vijftiende eeuw werden zij ook gemaakt door ambachtslieden in de steden.

De omslag van de boeken was vaak van perkament of leer. Veel gebruiksboeken bevatten weinig of geen versieringen. Eenvoudige boekjes kregen vaak alleen een papieren omslag. Soms werden aan voor- en achterzijde van een leren of perkamenten boekblok enkele filetlijnen aangebracht en in het midden een stempel.

Belangrijkere werken werden vaak van een reliëf voorzien door het gebruik van paneelstempels (blindstempeling), het gebruik van bladgoud tijdens het aanbrengen van hoek-, midden- en rugstempels. De boeken werden veelal dichtgehouden door eenvoudige linten of door fraai sluitwerk van koper of brons. Een mooi voorbeeld hiervan is de boekband van onderstaand meditatie- en gebedenboek.


Plaats van uitgave: Tertiarissenklooster Bloemenkamp te 's-Hertogenbosch
Jaar van uitgave: ca. 1500.
Papier, 290 fol. (17 r.)
Afmeting: 139 x 99 (87 x 60) mm.
Vindplaats: KHS 9

Het boek is hoogstwaarschijnlijk vervaardigd door de Broeders van het Gemene Leven te 's-Hertogenbosch (Gregoriushuis). De vrijwel identieke banden van KHS 14 en KHS 16 zijn afkomstig uit dezelfde boekbinderij.

Getoond wordt het voorplat.
Bandvlak: kaders met filetlijnen. Tussen en over de driedubbele horizontale en verticale lijnen diverse blindstempeltjes: bloeiende roos, zes blaadjes, in een cirkel, fors. Diameter: 23 mm; vierbladige bloem in een ruit, 23 x 17 mm. Het blinde roosstempel ook op KHS 14. Middenveld van voor- en achterplat versierd met een paneelstempel (99 x 65 mm): Christus als Man van Smarten, met gekruiste armen staand in een graftombe, met de Arma Christi (dwarshout van het Kruis, Kruisopschrift [midden], ladder, speer, hyssopstengel met spons, trektang, twee balsemvaten [links], geselkolom met gesel en roede, balsemvat, dobbelsteen [rechts], drie spijkers), op het dwarshout van het Kruis loopt een haan, op de voorgrond onder de tombe drie opschietende struiken, afbeelding in een venster. Spreukband: O vos omnes qui transitis per viam attendite et videte si est dolor similis sicut dolor meus.

Klampsluitingen: twee pijlvormige penmuiters, met ciseleerwerk, twee schildvormige borgplaatjes, resten van leren sluitlippen.

Vergelijkbare banden zijn ook te vinden in Utrecht, Brussel, Leuven en Berlijn.

Vindplaats: KHS 9

Literatuur:

• Baarda, Carleen & Jos M.M. Hermans: Brabantse handschriften: Gerrit van Orden (1774-1854) en zijn schenking van handschriften aan het Provinciaal Genootschap van Noord-Brabant. Tilburg, 1992, p. 40, afb. 14.
• Verheyden, P.: Boekbanden uit 's-Hertogenbosch. In: Het Boek,  21 (1933), p. 209-239.
• Ven, Jeroen van de: 'Het boekbedrijf van de Broeders van het gemene leven te 's-Hertogenbosch in de zestiende eeuw'. In: Bijsterveld, Arnoud-Jan A., Jan A.F.M. van Oudheusden & Herman Pleij: Cultuur in het laatmiddeleeuwse Noord-Brabant: literatuur, boekproductie, historiografie. 's-Hertogenbosch, 1998, p. 55-63.
• Ven, Jeroen M.M. van de: Over Brabant geschreven: handschriften en archivalische bronnen in de Tilburgse Universiteitsbibliotheek. Dl. I. Middeleeuwse handschriften en fragmenten. Leuven, 1994. (Miscellanea Neerlandica ; 9), p. 39-44; 62-68.
• Storm van Leeuwen, Jan: De achttiende-eeuwse Haagse boekband in de Koninklijke Bibliotheek en het Rijksmuseum Meermanno-Westreenianum. 's-Gravenhage, 1976, p. 76-80 (m.n. p. 78), p. 254-257, p. 397 (rol VII), p. 398 (rol X), p. 429.
• Spoelder, Jan: Prijsboeken op de Latijnse school. Amsterdam/Maarsen, 2000, p. 512, p. 515, plaat xv (voorplat) en p. 516, plaat xvi (achterplat).

Prijsband voor Cornelius de Gijzelaar (Breda 1766)

Vanaf de 2e helft van de 16e eeuw ontstond op de Latijnse scholen de gewoonte een leerling voor goede prestaties met een boek te belonen. Latijnse scholieren ontvingen uit handen van curatoren fraai gebonden en veelal met het stadswapen in goudopdruk bestempelde prijsboeken. Zo mocht Cornelius de Gijzelaar in 1766 een in het Latijn geschreven boek ontvangen van Johan Frederik Reitzius. Het was gebonden in kalfsperkament en voorzien van twee sluitlinten (nu verdwenen). Het wapen op het voorplat (hierboven getoond) is variant Breda 3 (Spoelder 2000). Het is het wapen van de Prinsen Willem IV en V, omhangen met de Orde van de Kousenband en de vermelding 'HONI SOIT QUI MAL Y PENSE', ter weerszijden vastgehouden door twee klimmende leeuwen en gedekt met een kroon; het geheel steunend op een soort console, gevormd door een dubbele voluut, met op de banderol het devies 'JE MAINTIENDRAI' (formaat: 84 x 75 mm).

Verder zijn aanwezig dubbele filetlijnen aan de randen met hoekvignetjes. De rug bevat zes velden, gescheiden door dubbele filetlijnen. Elk veld is voorzien van een ruitvormig stempeltje met in het midden een bloempje.

Op het achterplat komt een gouden stempel voor van het stadswapen van Breda (variant Breda 2): drie Andreaskruizen in een schild, gedekt door een engel en vastgehouden door een aan weerszijden klimmende leeuw; het geheel rustend op een burcht. Aan de onderzijde is het goud van het stempel weggesleten (formaat: 80 x 72 mm).

Ioan. Freder. Reitzivs: De ambigvis, mediis et contrariis, sive De significatione verborum ac phrasium ambigua: accedunt praefatio altera, vtrivsqve Reitzii apologia et supplementum
Plaats van uitgave: Trajecti ad Rhenum
Uitgever: apud Nicolaum van Vucht, Gisb. Tim. van Paddenburg, et Abrah. van Paddenburg
Publicatiejaar: 1752
xxviii, 670 p.
Afmeting: in-8

Vindplaats: TRE 008 B 05/A