Wandelen door de Brabant-Collectie: van Heusden (gem. Asten) naar Vlierden

Etappe 2 Langs de Brabantse Aa (14,7 km)

De wandeling van vandaag start bij knooppunt 85 in Heusden (gem. Asten). Al snel verlaten we het dorp en via een landweg bereiken we kasteelruïne Asten. Op de zogenaamde Meierijkaart van Hendrik Verhees, waarvan hieronder een uitsnede, staat de vermelding “Casteel op Heusden”.

Uitsnede van: Hendrik Verhees: Kaart Figuratief van het grootste gedeelte van
Bataasch (sic) Braband bevattende de Meyerye van 's Bosch etc. Kopergravure, gedrukt.
Graveur: Cornelis van Baarsel. Uitgever: Mortier Covens en Zoon, Amserdam, 1794.
Formaat (gehele kaart): 91,5 cm x 108 cm. Vindplaats: Bataafs Brabant / Oost / 1794 (1)

De benaming ’t Huys tot Asten voor een versterkt huis dat hier stond, wordt voor het eerst gemeld in 1399. De daaropvolgende eeuwen groeide het uit tot een adellijk slot, met zijn architectonische hoogtepunt tijdens het bewind van Bernard van Merode. Erg wrang is dat Van Merode de verbouwing van het kasteel mede financierde door zijn brute heksenvervolgingen. Daarmee begon hij vrijwel direct na zijn aantreden als heer van Asten, in 1595. Hij liet zijn oog vallen op kapitaalkrachtige burgers, en dus niet op arme vrouwen zoals elders in de Peel gebruikelijk was. Bij een veroordeling tot hekserij vervielen alle eigendommen van de slachtoffers aan hem en zo kon hij zijn grondgebied en rijkdom aanzienlijk uitbreiden. In amper drie maanden tijd werden 25 vrouwen door zijn toedoen vermoord. Zijn laatste slachtoffer was Anna Ceelen, een weduwe uit Asten. Ze onderging de waterproef in de Aa, werd gemarteld in de kerkers van kasteel Asten en stierf daar aan haar verwondingen. Om haar lot en dat van de andere vrouwen nooit te vergeten, is op het kasteelterrein een speciale plek gecreëerd, het Anna Ceelen Huis.

Enkele eeuwen later, in 1941, maakte Martien Coppens onderstaande foto van de binnenplaats van het kasteel dat net een grondige renovatie achter de rug had.

Binnenplaats met poort van kasteel Asten te Heusden (Asten). Foto. Maker: Martien Coppens.
Datering: 1941. Formaat: 29,7 x 37,6 cm. Vindplaats: Cop / AL-K 16. © Nederlands
Fotomuseum, Rotterdam / Brabant-Collectie, Tilburg University

Maar helaas, die glorietijd was van korte duur. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog, in de nacht van 4 op 5 oktober 1944, troffen Duitse fosforgranaten de gerenoveerde hoofdburcht die volledig afbrandde. De voorburcht met het poortgebouw en de kasteelboerderijen bleven gelukkig gespaard. In de naoorlogse periode maakte Gaston Remery onderstaande foto op het erf van een boerderij behorend bij Kasteel Asten. De torenspits van de toegangspoort is op deze foto nog net zichtbaar.

Koeien melken bij kasteel Asten. Foto. Maker: Gaston Remery.
Datering: 1949-1953. Formaat: 20,1 x 25,1 cm. Vindplaats: GR/map 3 woning/044

Sinds 1984 beheert Stichting Behoud Kasteelerfgoed Asten het complex. Vanwege de kwetsbaarheid van de ruïne en de ligging op privéterrein is bezoek slechts op bepaalde dagen of op afspraak mogelijk (check de website van de stichting).

Zicht op kasteel Asten vanaf de wandelroute (april 2026).
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University 

Wij lopen verder en via de Voordeldonkse Broekloop komen we uit bij de Aa en niet veel later bij de Zuid-Willemsvaart. De makers van Langs de Brabantse Aa vermelden op het routekaartje van de wandeling: “Hendrik Verhees heeft met al zijn metingen en onderzoeken het voorwerk gedaan voor dit kanaal, zonder dat hij dat zelf wist.” Dat zit als volgt. In 1783 schreef het Bataafs Genootschap der Proefondervindelijke Wijsbegeerte een prijsvraag uit die luidde: ‘Welke hinderpalen zijn er tegen den aanleg van een kanaal tusschen ‘s-Hertogenbosch en Maasstricht of Luik, en zoo neen, wat is het beste plan?’ Verhees kwam met een gedetailleerd ontwerp, waarin hij aantoonde dat de aanleg van een dergelijk kanaal haalbaar was. Het genootschap keurde zijn plan goed en Verhees kreeg de gouden medaille. Overigens had hij geen concurrentie, want hij was de enige deelnemer. Politieke spanningen en geldgebrek maakten echter dat zijn plannen niet direct werden uitgevoerd. Pas in de periode 1822-1826 vond in opdracht van koning Willem I de aanleg van de Zuid-Willemsvaart plaats, naar ontwerp van A.F. Goudriaan. Ook al koos Goudriaan voor een ander tracé, Verhees kan worden gezien als een visionair die het voorwerk deed en de noodzaak en haalbaarheid van een dergelijk kanaal verwoordde.

We lopen Asten binnen. Onderstaande prentbriefkaart uit 1903 geeft een impressie van het straatbeeld aan de Markt rond die tijd.

Groeten uit Asten (Dorp). Prentbriefkaart. Maker en uitgever:
L.J. Coolen. Datering: vóór aug. 1903. Formaat: 9 x 13,8 cm. Vindplaat: JEG/134

Onze route volgt de oostkant van het dorp en passeert museum Klok & Peel en Sterrenwacht Jan Paagman. Een mooie gelegenheid voor een pauze en zelfs een museumbezoek.

Sterrenwacht Jan Paagman (april 2026).
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

Via het buitengebied van Asten lopen we noordwaarts, volgen het viaduct over de A67 om vervolgens te genieten van de bossen en zandverstuivingen bij de Oostappense Heide.

Oostappense Heide (april 2026). © Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

We steken de drukke N279 over en krijgen eindpunt Vlierden in zicht. Maar eerst maken we nog een mooie omweg langs de Astense Aa. Waar vroeger een rechte waterloop lag, is er na de herinrichting door Waterschap Aa en Maas en partners weer een meanderende beek ontstaan. En daar is het heerlijk wandelen.

Astense Aa ten zuiden van Vlierden (april 2026).
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

Met enig geluk zie je – afhankelijk van het jaargetijde waarin je deze route loopt – kikkers in de poelen, een opvliegende watersnip langs de waterkant en/of kieviten in de weilanden. Laatstgenoemde vogel is in deel 1 van Cornelius Nozemans Nederlandsche vogelen etc. door vader en zoon Sepp prachtig getekend.

De kievit in: C. Nozeman, M. Houttuyn, C. Sepp, J.C. Sepp: Nederlandsche vogelen volgens hunne 
huishouding, aert en eigenschappen beschreeven. Te Amsterdam: by Jan Christiaan Sepp, 1770.
Vindplaats: KOD 041 G 01

We laten de Astense Aa weer achter ons en lopen Vlierden binnen. Knooppunt 42 is het eindpunt voor vandaag. Vanaf hier lopen we de volgende keer naar Deurne.

Bronnen en verder lezen:

• J. Joeris: Heksenvervolging in Asten. In: De Vonder, vol. 5, nr. 3, 1999, pag. 4-14. Vindplaats: T 09673
• R. van Nooijen: Leven, werk en tijdsbeeld van Hendrik Verhees (1744-1813), markant Boxtelaar. Boxtel: Stichting Cultuurgeschiedenis Boxtel-Meierij 'Hendrik Verhees', 2013. Vindplaats: BRA J NOOI 2013
• N. van Rijt: Beeldende verhalen over de geschiedenis van de Astense Aa. In: P. Koolen: Het cultuurhistorisch verhaal van Deurne. Deurne: Heemkundekring H.N. Ouwerling, 2018, pag. 48-49. Vindplaats: BRA Y3 CULT 2018
• P. Snijders: De Aa meandert weer, maar niet helemaal als vroeger. In: De Vonder, vol. 28, nr. 3, 2022, pag. 8-10. Vindplaats: T 09673
• J.C. de Vet: Heksen en magische praktijken rond 1600. In: De Mulder, vol. 46, nr. 174, 2025, pag. 26-30. Vindplaats: T 07489