Over mij

Mijn foto
De Brabant-Collectie is in 1837 in 's-Hertogenbosch opgericht door het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant en wordt sinds 1986 beheerd door de bibliotheek van de Universiteit van Tilburg

maandag 16 januari 2017

Watersnood in Cuijk van 16 op 17 januari 1920

Brabant had door de eeuwen heen vaak last van overstromingen. De Maas, een regenrivier met een groot verval, bleek lastig te temmen. Ook in januari 1920 braken de dijken op diverse plaatsen in de omgeving van Cuijk. Men was toen al druk bezig de Maas te kanaliseren. Met name bij de Beerse Overlaat werd druk gewerkt aan de ophoging van de kade, nadat eind 1919 een deel was weggespoeld. 11 januari steeg het rivierpeil, met een dijkdoorbraak op 13 januari als gevolg. Een dag later was bijna heel Beers ondergelopen. Van 15 op 16 januari liep de Polder van Linden onder en een dijk bij de Cuijkse heide brak door.
Watersnood te Cuijk, 16 januari 1920
De doorbraak van de Maasdijk
Uitg. firma F B den Boer, Middelburg 27637
Prentbriefkaart
C 48 / 1920 (3)
De gevolgen van de overstroming voor Cuijk en de Cuijkse Hei is te zien op onderstaande panoramafoto.
Watersnood te Cuijk, 16 januari 1920
Panorama van de overstroomde Cuijksche hei,
de doorbraak van de spoorweg duidelijk zichtbaar

Uitg. firma F B den Boer, Middelburg 27636
Prentbriefkaart
C 48 / 1920 (4)
Ondanks dijkbewaking kon van 16 op 17 januari niet worden voorkomen dat de Valuwsche Dijk het begaf. Het dorpscentrum van Cuijk stond binnen enkele minuten blank. 
Watersnood te Cuijk, 16 januari 1920
Panorama van het overstroomde Cuijk
Uitg. firma F B den Boer, Middelburg 27639
Prentbriefkaart
C 48 / 1920 (9)
In vele straten steeg het water tot een meter hoog.
Watersnood te Cuijk, 16 januari 1920
Gezicht op het overstroomde stadje Cuijk
Uitg. firma F B den Boer, Middelburg 27641
Prentbriefkaart
C 48 / 1920 (10)

Watersnood te Cuijk, 16 januari 1920
Straat in het overstroomde Cuijk
Uitg. firma F B den Boer, Middelburg 27642
Prentbriefkaart
C 48 / 1920 (7)
Er vielen geen doden bij deze ramp, maar de materiële schade was groot.
Watersnood te Cuijk, 16 januari 1920
Ondergeloopen boerderijen te Nieuwwinkel (Cuijk)
Uitg. firma F B den Boer, Middelburg 27638
Prentbriefkaart
C 48 / 1920 (1)
Mensen werden vaak totaal verrast door de dijkdoorbraak en moesten met bootjes uit hun huizen worden gehaald.

Watersnood te Cuijk, 16 januari 1920
De menschen worden met bootjes uit de huizen gehaald (Cuijk)
Uitg. firma F B den Boer, Middelburg 27633

Prentbriefkaart
C 48 / 1920 (2)
Een Watersnood Comité werkte aan tijdelijke huisvesting en zorgde voor voedsel voor de getroffenen. De Katholieke Illustratie van 31 januari 1920 schonk ruim aandacht aan de ramp, met illustraties van de voedseluitdeling per bootje, de huisvesting in treinwagons en het koken in een veldkeuken.
Titelpagina met dijkdoorbraken
Katholieke Illustratie 54 (1920) nr. 18

CBM R 01800 / 1919-1920

Watersnood te Cuijk, 16 januari 1920
Woningen in het overstroomde gebied, a.d. Beersche weg (Cuijk)
Uitg. firma F B den Boer, Middelburg 27634

Prentbriefkaart

C 48 / 1920 ( 5)
Bovenstaande straat is gelegen in het gebied van de Beerse Overlaat of Beerse Maas. Deze overlaat is ontstaan om de dijken van de Maas bij hoge waterstanden veilig te stellen. Deze overstroombedding bestaat uit twee onbedijkte gedeelten: de Boven- en de Benedenmond. De toenmalige burgemeester J.A.M. van de Mortel schreef na de ramp een publicatie over de watersnood in zijn gemeenten en wat men ter voorkoming hiervan had kunnen doen. Het dichten van de Bovenmond en het aanleggen van de keerkade had in zijn ogen niet moeten plaatsvinden zonder de dijken bij Cuijk op te hogen. Herhaaldelijk waarschuwde hij de instanties over een naderende ramp.  

Niet alleen mensen, ook dieren werden overvallen door het wassende water. Honderden stuks vee verdronken.
Watersnood te Cuijk, 16 januari 1920
Verdronken vee in het overstroomde gebied (Valuwsche dijk)
Uitg. firma F B den Boer, Middelburg 27635
Prentbriefkaart

C 48 / 1920 (6)
Er werden uiteindelijk ook twee gaten in de Spoordijk geslagen. Hierdoor was er minder opstuwing in het bekken met de Valuwsche en Katwijksche Dijk, waardoor het water in het centrum van Cuijk zakte. Op 19 januari 1920 brachten H.M. Koningin Wilhelmina en prins Hendrik per roeiboot een bezoek aan het rampgebied.
Watersnood te Cuijk, 16 januari 1920
Doorbraak van de spoorbaan tussen Cuijk en Mook
Uitg. firma F B den Boer, Middelburg 27640
Prentbriefkaart
C 48 / 1920 (8)
De overstroming had tot gevolg dat in 1921 Waterschap De Maaskant werd opgericht. Dit voorkwam echter niet dat het in 1926 weer raak was. Onze onlangs overleden oud-collega Frank van der Maden ontdekte in 2007 een 35 mm film met uniek materiaal over deze watersnood. Na restauratie was deze documentaire na 80 jaar voor het eerst weer te zien op het gemeentehuis in Cuijk. Na deze overstroming nam men het drastische besluit om, naar ontwerp van ing. C.W. Lely, een aantal bochten uit de Maas te halen voor een snellere afvoer van het water. Deze kanalisatie was eind jaren dertig gereed, waarna in 1942 ook de Beerse Overlaat kon worden gedicht. Tegenwoordig kiest Rijkswaterstaat juist voor meer ruimte voor de rivier.

Literatuur:
J.A.M. van de Mortel, Een en ander over de Beersche Maas en de overstroming van Cuijk en Linden in januari 1920, Boxmeer, 1920 (Vindplaats: CBM C 12308).

maandag 9 januari 2017

Het Verhaal van Alphen

Onlangs verscheen een interessant boek over de geschiedenis van de archeologie in Alphen en omstreken. Er wordt uitgebreid aandacht besteed aan de bewoningsgeschiedenis van Alphen vanaf de prehistorie. Aan de hand van de vele bodemschatten, gevonden in de grafheuvels en urnenvelden rondom deze plaats, wordt ‘Het Verhaal van Alphen’ verteld. Uiteraard is er ook aandacht voor het Merovingisch grafveld dat midden jaren 50 van de vorige eeuw ontdekt is vlakbij de kerk. In het boekwerkje komen onder andere aan bod: de geschiedenis van de archeologie in Alphen en omstreken, de grafheuvels, de paalkransen, de urnenvelden, de komst van de Romeinen en de komst van de Franken.
Het Verhaal van Alphen is een uitgave van Heemkundekring 'Carel de Roy' in samenwerking met het Oudheidkundig Streekmuseum Alphen NB.

Vindplaats: BRA Y HEND 2016

woensdag 21 december 2016

Pentekening van Pieter Barbiers verworven

Onlangs heeft de Brabant-Collectie een gewassen pentekening aangekocht: een dorpsgezicht met het oude kerkje van Helvoirt. Dit is hetzelfde kerkje waar de vader van Vincent van Gogh later (tussen 1871-1875) heeft gepreekt. De maker van de tekening is Pieter Barbiers (IV) (1798-1848), een negentiende-eeuwse schilder uit de Noordelijke Nederlanden. In 1828 werd hij benoemd tot tekenleraar aan de Koninklijke School voor Beeldende Kunsten te ’s-Hertogenbosch. Vermoedelijk is deze tekening omstreeks 1835 vervaardigd.
Dorpsgezicht Helvoirt
Pieter Barbiers (IV), circa 1835
Gewassen pentekening, 22.7 x 17.9 cm
De tekening is afkomstig uit de privéverzameling van Frans van der Ven. Van 1960 tot 1975 was hij bibliothecaris van de Genootschapsbibliotheek, beheerder van het prentenkabinet en secretaris van de Historische Sectie van het Provinciaal Genootschap voor Kunsten en Wetenschappen. Een groot deel van zijn privéverzameling over regio Maasland bevindt zich momenteel in het Museum Jan Cunen en het Stadsarchief Oss.

Op weg naar Waterloo

Van groot belang voor onze regionale geschiedenis is onderstaande manuscriptkaart, die rechtstreeks voert naar het slagveld van Waterloo op 18 juni 1815. Onlangs heeft deze kaart een permanent onderkomen gekregen in de Brabant-Collectie. Al in juni 2015 publiceerde Joost Welten een artikel over deze onbekende manuscriptkaart, die via internetveiling werd aangeboden.
Sketch of the country between Roermonde and Schyndel' 
D. Paterson
manuscriptkaart
De kaart draagt als titel ‘Sketch of the country between Roermonde and Schyndel by D. Paterson’. De eigenlijke kaart (bestaande uit vier delen) heeft een afmeting van ca. 54 x 76 cm. Schetsmatig wordt het zuidoostelijke deel van provincie Noord-Brabant getoond. De steden en verdedigingswerken, maar ook de afstanden tussen de plaatsen, zijn niet correct weergegeven. Aan de hand van het handschrift en de watermerken in het papier kan de kaart gedateerd worden in de tweede helft van de achttiende eeuw of iets later. De kaart diende een militair doel en gaf de route aan die de troepen volgden op 28, 29 en 30 maart als opmaat voor de slag bij Waterloo op 18 juni 1815, waar Napoleon verslagen werd door een Engels-Nederlands en een Pruisisch leger.

Publicatie:
Joost Welten, 'Op weg naar Waterloo', in: In Brabant, jrg. 6 (2015) nr. 2, p. 44-51

dinsdag 20 december 2016

Vooraankondiging expositie 'Papieren Juweeltjes'

Najaar 2017 organiseert het Noordbrabants Museum in samenwerking met de Brabant-Collectie de expositie 'Papieren Juweeltjes' ter gelegenheid van het 180-jarig bestaan van het Provinciaal Genootschap voor Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant. Beide organisaties zijn erfgenamen van het Genootschap. Hoogtepunten uit hun papieren verzamelingen zullen worden getoond in 's-Hertogenbosch.
'Ts Hertogenbosch'
uit: Giucciardini, Description de tous les Pays Bas, 1609
kopergravure, gekleurd
Geïnteresseerd in de geschiedenis van het Genootschap? Lees dan ons eerder gepubliceerde jubileumblog.

Terugblik boekpresentatie 'Drie Koningen Zingen: met liederenschat'

De boekpresentatie Drie Koningen Zingen: met liederenschat op woensdag 14 december jl. is een feestelijke en zeer goed bezochte happening geworden. Het publiek (ruim 110 personen) was gemêleerd. Zowel heemkundigen, cultuur- en traditieliefhebbers als gildeleden uit Noord-Brabant, Limburg en Vlaanderen waren aanwezig.
© Paul Slot
Corno Vromans, directeur Library & IT Services, beet de spits af. Hij vertelde over zijn eigen ervaringen met Driekoningen als kind in Goirle en zong met het publiek het bekende lied Driekoningen, Driekoningen, geef mij 'ne nieuwen hoed. Afhankelijk van waar men vandaan kwam, zong de een in de laatste regel toonbank en de ander rössel.
Corno Vromans
© Yvo Haex
Na het welkomstwoord reikte presentatrice Mireille Vaessen de kroon uit aan degene die de boon in de eierkoek had aangetroffen, te weten mevrouw Luijten uit Leende.
Mevr. Luijten en Mireille Vaessen
© Paul Slot
Tradities werden uitgewisseld en verhalen uit het publiek werden gedeeld. Het muzikale intermezzo werd verzorgd door Volkskunstgroep De Kegelaar uit Wilrijk (België). Bij aankomst van de gasten hadden zij al enkele Driekoningenliederen vertolkt. Nu zongen zij een drietal Brabantse liederen, waaronder Driekoningen uit Kempenland van Harrie Franken en het Goirlese lied De zòtte drie kôonenge. Iedereen werd uitgenodigd het refrein mee te zingen en de sfeer zat er goed in.
© Paul Slot
Marc Cels, voorzitter van ANV vzw, ging vervolgens in op de totstandkoming van het boek en bijbehorende DVD. Het eerste deel van deze uitgave geeft inzicht in de achtergronden en hedendaagse realiteit van de viering van Driekoningen en Verloren Maandag. In het tweede deel zijn 74 Driekoningenliederen en 12 Nieuwjaarsliedjes opgenomen met muziek en tekst.
Marc Cels
© Yvo Haex
Daarna was het moment suprême aangebroken: Tony Vaessen, voorzitter Werkgroep Volkscultuur ANV vzw en medeauteur van het boek, overhandigde het eerste exemplaar aan Marcelle Hendrickx, wethouder Cultuur en Integratie van Tilburg. In haar dankwoord refereerde de wethouder aan de levende traditie in Midden-Brabant en in het bijzonder in haar stad Tilburg. In haar werk tracht ze telkens verbindingen te maken tussen wat er was en wat er gaat komen én tradities te conserveren.
Tony Vaessen en Marcelle Hendrickx
© Will Dekoninck
Jos Swanenberg, bijzonder hoogleraar Diversiteit in Taal en Cultuur aan Tilburg University, sprak over de rijke en wijdverbreide Driekoningen traditie. Om deze in ere te houden is niet alleen het bewaren en borgen van de traditie van belang, maar ook besef en gevoel. Alleen als mensen de waarde hiervan begrijpen en de achterliggende verhalen kennen, kan deze levensvatbaar blijven. Levend houden begint dus met bewustzijn creëren. Driekoningen Zingen in Midden-Brabant staat inmiddels op de Nationale Inventaris van Immaterieel Erfgoed van Unesco. Ter afsluiting droeg Swanenberg een tekst voor van Cees Robben in het Tilburgs dialect.
Jos Swanenberg
© Yvo Haex
Actrice Mireille Vaessen vertolkte vervolgens op voortreffelijke wijze alle rollen van het toneelstuk Het eerste mirakel van het kindeken Jezus van Dario Fo.
Mireille Vaessen
© Will Dekoninck
Het Koninklijke Sint-Jorisgilde uit Rijkevorsel (België) voerde onder begeleiding van een accordeonist de gildedans De Zevenster uit. Deze zwaarddans wordt door dit gilde jaarlijks op hun traditionele teerfeest tijdens Verloren Maandag uitgevoerd.
Sint-Jorisgilde
© Paul Slot
Tot slot werden allen die aan het boek hadden meegewerkt, uitgenodigd op het podium te komen en sprak Tony Vaessen een woord van dank uit.
© Will Dekoninck
De enerverende middag werd afgesloten met een feestelijke borrel in het Grand Café van Tilburg University.

© Yvo Haex
Het boek, onder beeldredactie van conservator Emy Thorissen, bevat o.a. afbeeldingen uit de Brabant-Collectie, Collectie Theologie Universiteitsbibliotheek Tilburg, Bibliotheek Radboud Universiteit, Rijksmuseum Amsterdam, diverse Brabantse archiefinstellingen en privécollecties. 
De uitgave (kosten € 29,50) kunt u bestellen via Tony Vaessen:
antonius.vaessen@pandora.be

Tot en met 13 januari 2017 is in de universiteitsbibliotheek Tilburg de mini-expositie Drie Koningen te zien.

maandag 19 december 2016

DVD: Valkenhorst, parel in het Brabantse zand

Onlangs vond in Valkenswaard de publiekspremière plaats van de nieuwste natuurfilm van Mark Kapteijns, 'Valkenhorst, parel in het Brabantse zand'. Met ruim 1.370 bezoekers, verspreid over vier filmvertoningen, was dit een daverend succes. Al in eerdere blogberichten hebben we aandacht besteed aan de films van deze terreinmedewerker van het Brabants LandschapZijn nieuwste film toont het landschap en de biodiversiteit rond de voormalige visvijvers van Valkenhorst en de heide van de Spinsterberg. In vroegere tijden werden hier valken gevangen die, na getraind te zijn, werden verkocht aan de adel in binnen- en buitenland. Na 1900 werden de heidegebieden beplant en visvijvers aangelegd, waarin op intensieve manier met name karpers werden gekweekt. In 1987 nam Brabants Landschap het gebied over: de vijvers werden afgebouwd en het oppervlak aan heide werd vergroot door houtkap. In de jaren die volgden, ontwikkelde het gebied zich tot een oase van rust voor allerlei soorten vogels. Het broeden van zeldzame soorten als woudaap, zwarte wouw en middelste bonte specht mag als een waar succes genoemd worden. Maar ook het wild zwijn en de bever voelen zich hier thuis. De visvijvers zijn nu een vogelreservaat en niet toegankelijk voor het publiek, behalve tijdens de jaarlijkse excursie voor de beschermers van het Brabants Landschap. 
In het herfstnummer van het tijdschrift Brabants Landschap (vindplaats T 07481, pag. 26-29) kunt u een interview lezen van Thijs Caspers met filmmaker Mark Kapteijns. 

De DVD kunt u bekijken op de raadpleegpc's in de Universiteitsbibliotheek.

Vindplaats: BENG DVD VALK 2016