"De volle vrijheid is alleen het deel des wandelaars"

De lente lonkt: tijd om de wandelschoenen tevoorschijn te halen en op pad te gaan. En wat is dan mooier dit te doen in de voetsporen van wandelpionier Jacobus Craandijk (1834-1912). Bovenstaande uitspraak van deze doopsgezinde predikant is opgenomen als motto in De eerste wandelaar: In de voetsporen van Jacobus Craandijk. Schrijver/journalist Flip van Doorn schreef in 2017 dit ruim 400 pagina’s tellend boekwerk, eind 2025 verscheen de handzame pocketeditie. Verwacht hier geen ‘traditionele’ wandelgids noch uitgebreide routekaartjes en/of aanwijzingen die je helpen je pad te vinden. Veeleer is dit een literaire biografie over Craandijk én een persoonlijke zoektocht van de auteur, verluchtigd met enkele historische illustraties. Oftewel een mozaïekvertelling, zoals Van Doorn het zelf noemt in de inleiding, voorzien van citaten en fragmenten uit het werk van Craandijk, zo mooi dat hij ze onmogelijk kon laten liggen.

“Vroeger wandelden mensen niet, ze liepen”, aldus Van Doorn in een interview. Lopen was een noodzaak, om van A naar B te komen. Pas eind 19e eeuw kwam daar verandering in en werd wandelen een recreatievorm. Van Doorn stuitte in 2012 tijdens historisch onderzoek op het werk van ‘de eerste wandelaar’ Jacobus Craandijk, een doopsgezinde Rotterdamse predikant die tussen 1874 en 1883 vrijwel geheel Nederland te voet verkende. Deze man bleek een verre verwant van Van Doorn te zijn, en zijn onderzoek kreeg aldus een persoonlijk tintje. Hij besloot de wandelingen van zijn voorouder na te lopen om te ontdekken hoe het landschap er 150 jaar later uitzag. En zo weet Van Doorn met een persoonlijke twist in De eerste wandelaar een mooie brug te slaan tussen heden en verleden.

De beschrijvingen van Craandijks wandelingen verschenen oorspronkelijk als losse, seriële afleveringen met één of enkele wandelingen per stuk en waren bedoeld als direct toegankelijke wandelverslagen voor abonnees. P.A. Schipperus maakte de bijbehorende illustraties, zoals onder andere deze van respectievelijk Oisterwijk en Breda en omstreken.

Illustraties van P.A. Schipperus in: J. Craanwijk: Wandelingen door Nederland.
Noord-Brabant / Zeeland. Haarlem: H.D. Tjeenk Willink, 1886. Vindplaats: CBM 646 D 29

Ibidem

De ‘wandelende dominee’ bleek een goed oog voor het drastisch veranderende landschap te hebben. Zijn werk werd in korte tijd zeer populair en Craandijk groeide uit tot een voorganger van een steeds groter wordende groep wandelaars.

In de periode 1875-1884 werden de afleveringen gebundeld uitgebracht als een zevendelige reeks getiteld Wandelingen door Nederland met pen en potlood. Tevens verscheen een atlas met wandelkaartjes en in 1888 een deel 8 met dertien extra wandelingen. Aan de titel werd het woord Nieuwe toegevoegd. Kort na de 1e druk verscheen een 2e druk op kleiner formaat en met een andere opzet. Stonden de wandelingen in de eerste uitgave ongeveer op volgorde waarin ze gemaakt werden, in de daaropvolgende drukken werden ze naar regio of provincie gebundeld. In de jaren daarna volgden nog vele herdrukken bij diverse uitgevers.

Bij de Universiteitsbibliotheek Tilburg zijn diverse edities van de wandelboeken van Craandijk digitaal dan wel fysiek raadpleegbaar (en in een enkel geval ook uitleenbaar). Een overzicht daarvan vind je hier.

Flip van Doorn heeft voor De eerste wandelaar veel speurwerk verricht. Vertrekpunt hierbij was de website van wijlen Bert Kolkman. In zijn boek haalt hij de wandelende dominee van zijn voetstuk en gaat hij letterlijk naast hem wandelen, op gelijke voet. In het afsluitende dankwoord maakt hij een diepe buiging voor Craandijk, spreekt hem rechtstreeks toe en citeert zijn woorden:

“Dit boek is een papieren monument voor de man die met zijn Wandelingen een monument van het verdwijnende Nederland wilde oprichten. ‘Een monument, duurzamer dan metaal,’ zoals u zelf stelt. ‘Het zwakke papier, dat een kinderhand verscheurt, wint het van metaal en steen. Een boek is sterker dan paleizen en kasteelen. Wat zouden wij weten van al die burgten, eens den vaderlandschen grond bedekkend, als hun bestaan, vaak ook hun gedaante, niet door het papier was bekend geworden aan het nageslacht!”

Ben je na het lezen van dit boek enthousiast geworden en wil je ook de wandelingen van Craandijk nalopen? Dan is Een' kloeken dagmarsch (2015), eveneens van de hand van Flip van Doorn, een aanrader. In deze praktische wandelgids staan 11 routebeschrijvingen van wandelingen van Jacobus Craandijk. De enige Brabantse wandeling hierin betreft Breda.

Vindplaatsen:

• Flip van Doorn: Een' kloeken dagmarsch: elf stevige tochten door 19e eeuws Nederland. Velp: Gegarandeerd Onregelmatig, 2015. Vindplaats: BRA H DOOR 2015
• Flip van Doorn: De eerste wandelaar: in de voetsporen van Jacobus Craandijk. Amsterdam: Uitgeverij Rainbow, 2025. Vindplaats: BRA Y3 DOOR 2025

Een bijzonder document over het Sint-Jorisgilde van Heusden

Op 9 november 1905 werden de trappen van het Heusdense stadhuis bezet door een aantal Leidse studenten in zeventiende-eeuws aandoende kostuums. Zij lazen een proclamatie voor als protest tegen de verkoop van de bezittingen van het Heusdense schuttersgilde van Sint-Joris. Dit eeuwenoude gilde was recentelijk ten onder gegaan. Het handjevol overgebleven schutters had besloten de boel op te heffen, de overgebleven bezittingen te verkopen en de opbrengst grotendeels onderling te verdelen. Door deze verkoop dreigde kostbaar en uniek Heusdens erfgoed, zoals het gildezilver, voor de stad verloren te gaan. Dit was veel Heusdenaren een doorn in het oog en de Leidse studenten kwamen hen te hulp. Hun pleidooi voor het behoud van gildebezit voor de Heusdense gemeenschap was succesvol en de verkoop werd teruggedraaid. De objecten werden in plaats daarvan aan het Rijk geschonken, dat de stukken vervolgens aan Heusden in bruikleen gaf.

De Leidse studenten op de trappen van het stadhuis van Heusden. Fotograaf onbekend.
Knipsel in: KHS B 63 (Brabant-Collectie, Tilburg University)

Het roerige einde van het Sint-Jorisgilde van Heusden haalde zelfs de landelijke kranten. Een halve eeuw eerder leek er nog geen vuiltje aan de lucht. In 1856 werd uitgebreid gevierd dat het 500 jaar geleden was dat het Sint-Jorisgilde van Heusden van hertogin Johanna van Brabant een schenking van een stuk land ontving als dank voor bewezen en toekomstige diensten.

Een uitgebreid verslag van de uitbundige festiviteiten rondom dit jubileum lezen we in: Geschiedenis van het collegie van oude schutters van S. Joris en der jonge colvenieren te Heusden. Dit boek verscheen in 1862. Het werd geschreven door Johannes Augustus Gerlach Junior (1790-1881). Deze Heusdense notaris en lid van de Provinciale Staten van Noord-Brabant was sinds 1822 zelf lid van het Sint-Jorisgilde te Heusden en werd meerdere malen tot hoofdman benoemd.

Hoofdmanschild van Johannes Augustus Gerlach junior. Het was gebruikelijk
dat een hoofdman bij elke benoeming een zilveren schildje aan het gilde schonk.
(Collectie: Museum Het Gouverneurshuis, Heusden. Foto: René van Boxtel)

In de Brabant-Collectie bevindt zich een bijzondere verzameling documenten met betrekking tot Gerlachs boek over het gilde. Onder signatuur KHS B 63 treft men het oorspronkelijke manuscript van zijn werk aan, inclusief vele door Gerlach verzamelde aantekeningen en enkele geschrapte versies van de tekst. Bij het manuscript zijn ook enkele losse litho’s ingestoken, die achter in het boek van Gerlach als prenten zijn afgedrukt. Daarnaast bevat KHS B 63 correspondentie aangaande de totstandkoming van Gerlachs werk. Zo zijn er brieven van de Groningse uitgever P. van Zweeden en brieven van de Bossche drukker J.F. Demelinne met betrekking tot de prenten. Een derde verzameling brieven is afkomstig van L.C. de Fremery en betreft zowel het manuscript als prenten. Hij wordt door Gerlach in het voorwoord van zijn boek bedankt voor zijn ondersteuning bij Gerlachs werkzaamheden.  

Titelpagina van het manuscript voor Geschiedenis van het collegie van oude schutters
van S. Joris en der jonge colvenieren te Heusden (1862). KHS B 63 (Brabant-Collectie, Tilburg University)

Gerlach geeft in zijn voorwoord aan dat hij het boek heeft geschreven op verzoek van zijn medeschutters om “zoo mogelijk het belangrijkste uit de geschiedenis van het collegie te verzamelen, tot een gedenkboek dezer zoo aloude inrigting, een gedenkboek dat de roemrijke daden van het voorgeschlacht mijner stadsgenooten aan de vergetelheid ontrukt”. Een belangrijke taak dus, waarvan het resultaat door het gilde op prijs werd gesteld. Dit blijkt onder andere uit een toegevoegd exemplaar van het Staat- en letterkundig dagblad De Noordbrabanter van dinsdag 20 januari 1863. Hierin wordt vermeld dat Gerlach als dank door zijn medeschutters een “zeer fraai geschenk van kristal, rijk in zilver gevat” werd aangeboden. Gerlach had er dan ook werk van gemaakt. In zijn boek vinden we een uitgebreid overzicht van de geschiedenis van de schutters met in de bijlage afschriften van belangrijke documenten en een flink aantal prenten, waaronder afbeeldingen van Johanna van Brabant, de drinkhoorn en koningsketen van het gilde en de wapenschilden van afzonderlijke hoofdlieden van het gilde.

Uitgave van Geschiedenis van het collegie van oude schutters van S. Joris
en der jonge colvenieren te Heusden. (CBM 645 D 04, Tilburg University)

Hoewel Gerlachs boek een zeer belangrijke bron van informatie over het gilde is, is de auteur wel erg toeschietelijk wanneer het gaat om het bewijzen van de eeuwenoude status en heldendaden van het gilde. De vroegst bekende vermelding van het Sint-Jorisgilde in Heusden is 1356, het jaar dat Johanna van Brabant haar schenking aan het gilde deed. Omdat er in de inmiddels verloren akte staat dat de schutters van Heusden de schenking ontvingen als dank voor bewezen en toekomstige diensten, is het goed mogelijk dat het gilde toen al enige tijd bestond. Gerlach voert de voorgeschiedenis van de schutters terug tot het jaar 1048. Hoewel dit niet uit te sluiten is, is hier geen duidelijk historisch bewijs voor. Desalniettemin levert Gerlachs werk een schat aan informatie over de geschiedenis van het gilde en zeker zijn informatie over de achttiende en negentiende eeuw is zeer gedetailleerd. Hij zat uiteraard ook dicht op het vuur.

Gerlach overleed in 1881. Hij maakte het rumoerige einde van het Sint-Jorisgilde nog geen vijfentwintig jaar later dus niet meer mee. Zijn manuscript en de bijbehorende documenten zijn door hem aan het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant geschonken, waar hij zelf ook lid van was geweest.

In latere tijden zijn er documenten betreffende het einde van het gilde en het studentenprotest aan het manuscript van Gerlach toegevoegd. Het gaat hier bijvoorbeeld om krantenknipsels en de door de studenten op 9 november 1905 voorgelezen proclamatie.

Deel van de toegevoegde krantenknipsels betreffende de opheffing van
het Sint-Jorisgilde en het studentenprotest. KHS B 63 (Brabant-Collectie, Tilburg University)

Op 11 april 2026 opent in Museum Het Gouverneurshuis in Heusden de tentoonstelling Vergeten Brabantse Gildeschatten. In deze tentoonstelling staan objecten centraal die ooit aan Brabantse schuttersgilden hebben toebehoord, maar die in loop der tijd uit het bezit van de gilden verdwenen zijn. Het gaat hierbij om objecten die vaak nauw verweven zijn met het gildewezen, zoals het gildezilver, maar ook een gildeboek en attributen als wapens en trommen. Ze kwamen terecht in depots van musea, archieven of particulier bezit en zijn daardoor vaak grotendeels aan het oog van het publiek onttrokken. De locatie van de tentoonstelling is zeer toepasselijk, want de oude schatten van het Heusdense Sint-Jorisgilde van weleer bevinden zich vandaag de dag in de collectie van Museum Het Gouverneurshuis. De tentoonstelling Vergeten Brabantse Gildeschatten zet deze en de objecten van vele andere Noord-Brabantse gilden in de schijnwerpers en laat ze ons meevoeren in de rijke geschiedenis en cultuur van de Brabantse schuttersgilden.

Charley Toorop’s liefde voor Van Gogh

We zetten ditmaal de spotlights op een publicatie over de relatie tussen het leven en werk van twee kunstenaars: Charley Toorop en Vincent van Gogh. Het boek Charley Toorop : Liefde voor Van Gogh verscheen bij gelegenheid van de expositie die in de zomermaanden van 2025 was te zien in het Kröller-Müller Museum  in Otterlo.

Cover van de tentoonstellingscatalogus

Wie het oeuvre van Charley Toorop (1891-1955) ziet, ontdekt direct de zeer sterke beïnvloeding door Van Gogh (1853-1890). Dit geldt met name voor de periode 1921-1925, voor Toorop een belangrijke periode in haar carrière. Het was toen dat ze haar zo typerende stijl ontwikkelde. In het boek wordt die invloed van Van Gogh op Toorop vanuit verschillende gezichtspunten uit de doeken gedaan. We lezen dat Charley net als Van Gogh de Borinage in België bezocht, waar ze onder de indruk was van het rauwe mijnwerkersbestaan. Ze verbleef in hetzelfde dorp als Van Gogh: Cuesmes. De sfeer en de thematiek van het werk, gemaakt in de Borinage – de plek waar Van Gogh besloot kunstenaar te worden –, laten veel overeenkomsten zien, met name in de uitbeelding van mensen. Hieruit spreekt een grote sociale betrokkenheid.

De interesse voor Van Gogh is waarschijnlijk al vroeg in haar leven – Toorop werd één jaar na het overlijden van Van Gogh geboren – gewekt. Vader en kunstenaar Jan Toorop (1858-1928) was een warm pleitbezorger van diens werk en organiseerde in 1892 (dus twee jaar na Van Goghs overlijden) een expo met schilderijen en tekeningen. Om de invloed te kunnen plaatsen, is het goed op te merken dat de roem van Van Gogh tijdens Toorops groei naar volwassenheid steeds een stukje groter werd. De bewondering van Toorop voor Van Gogh blijkt onder andere uit een publicatie bij de honderdste geboortedag Van Gogh, in 1953: “Vincent van Gogh was er voor mij alvóór ik begon te schilderen, eigenlijk bij mijn bewustwording” en over een expositie in Rotterdam: “Prachtig, genoten, Courbet, Toulouse e.a., maar dan inééns weer dat wandje met die schilderijen van Vincent uit de Brabantse tijd. En dan weer dat aangegrepen worden door die intense gewaarwording van die diepe barre liefde van Van Gogh voor de realiteit”. Het mag opvallend heten dat juist zijn Brabantse werken haar raakten. De kunstrecensenten hadden (en hebben!) meer oog voor het Franse werk. Over een bezoek aan een Van Gogh-expositie in het najaar van 1945 zei Charley Toorop dat ze deze als een grotere bevrijding ervoer dan de Bevrijding van mei in dat jaar!

Vanaf 1924 gaat Charley Toorop zich meer toeleggen op het tekenen en schilderen van het boerenleven. Ook hierin volgde zij het spoor van Van Gogh, maar ze deed dit in Zeeland. Deze thematiek liet ze los ná 1933, toen ze uit geldgebrek meer werk ging maken van beter verkopende stillevens, (groeps)portretten en de uitbeelding van de seizoenen. Hoewel het directe navolgen van Van Gogh dus werd losgelaten, blijft zijn invloed ook in deze werken merkbaar. Net als Van Gogh verbleef Toorop in Parijs, van eind oktober 1920 tot eind april 1921. En in het voorjaar van 1923 reisde ze naar Zuid-Frankrijk. Weliswaar niet naar de bekende Van Gogh-locaties, maar het hier gemaakte werk stond wel degelijk onder zijn invloed, zo oordeelde men ook aan de hand van het werk dat ze hierna exposeerde. Haar hele schilderkunstige leven bleef de invloed van Vincent van Gogh merkbaar.

Cover van Nasporingen (...), uit 1926. Centraal het uitgeverslogo met het motto: Sine Libris Vita Lacuna 

(= Zonder boeken is het leven leeg), de beginletters vormen tevens de initialen van uitgever S.L. van Looy 

Bij moderne publicaties over Van Gogh is het, ruim honderddertig jaar na diens dood, vrij eenvoudig feiten over zijn leven en werken op te lepelen, omdat hij er zelf over heeft geschreven in zijn ruim negenhonderd brieven. Deze zijn in verschillende uitvoeringen, compleet en incompleet, uitgegeven. Maar het is om reden van nabijheid (in tijd) ook interessant om te kijken naar verhalen die over Van Gogh de ronde deden en die relatief kort na zijn overlijden zijn opgetekend. In dat verband is het aardig om de Nasporingen omtrent Vincent van Gogh in Brabant door te nemen, een boekwerkje dat in 1926, dus nu precies honderd jaar geleden, werd uitgegeven. Auteur Benno J. Stokvis is hiervoor echt op pad geweest en heeft in de Brabantse plaatsen waar Van Gogh een verleden had, ruim dertig jaar later gesproken met mensen die Vincent in die Brabantse jaren (vanaf zijn geboorte in 1853 tot aan zijn vertrek naar Antwerpen in 1885) konden hebben gekend. Kosters, buren, handelaren, dorpsgenoten, modellen en kunstenaars komen in het boekwerkje aan het woord. De mondelinge overleveringen, vastgelegd in Breda, Zundert, Zevenbergen, Helvoirt, Etten, Nuenen en Eindhoven, leveren een aardig beeld op van een kunstenaar die toen helemaal niet de bekendheid van nu had. Zo lezen we over het verhuizen en verhandelen van schilderijen en tekeningen als (de familie) Van Gogh weer eens van woonplek veranderde. En stuitte de auteur bij zijn onderzoek ook op personen bij wie de naam Vincent van Gogh in 1926 géén belletje deed rinkelen! Over het algemeen zijn de bevindingen over Van Gogh, opgetekend per plaats en per persoon, positief of neutraal. En alleen al vanwege de foto’s is het een aardig boekje om honderd jaar ná het verschijnen en met de Van Gogh-kennis van nu eens door te bladeren.

Het onderschrift bij deze foto in Nasporingen (...) luidt: 'Nuenen: De kamer waarin 

Vincent de "Aardappeleters" schilderde. Onder de schouw een der laatste nog levende aanzittenden.'  

Bronnen en verder lezen:

Renske Cohen Tervaert en Jannet de Goede, Charley Toorop. Liefde voor Van Gogh, Zwolle/Otterlo 2025. Vindplaats: BRA J3 COHE 2025

Benno J. Stokvis, Nasporingen omtrent Vincent van Gogh in Brabant, Amsterdam 1926. Vindplaats: CBM B 48599

Lieshout op de glasplaat: Tinus Swinkels (1873-1962)

In Lieshout stond niet alleen de wieg van fotograaf Martien Coppens (zie ook In Brabant 2025-2), maar ook die van amateur-dorpsfotograaf Tinus Swinkels. Beide fotografen brachten hun woon- en werkomgeving op een bijzondere manier in beeld.

Zelfportret: Tinus Swinkels op motorfiets met kenteken N-1229, Lieshout 1911.
 (Fotograaf: Tinus Swinkels. Brabant-Collectie, Tilburg University)

In de periode 1905-1925 legde Martinus Johannes (Tinus) Swinkels (1873-1962) het leven van eenvoudige mensen, grote gezinnen op het platteland en gebeurtenissen in en nabij Lieshout op de gevoelige plaat vast. Zijn opnamen tonen naturalistische directheid en oprechtheid. Helaas raakte Swinkels – de eerste fotograaf in Lieshout  –  in de vergetelheid.

Veel van de glasnegatieven zijn verloren gegaan. Ze lagen opgestapeld in een vochtig schuurtje naast het kippenhok en vertonen flinke aantasting door vocht en temperatuurschommelingen: de emulsielaag is vaak beschadigd en zelfs verdwenen. Ook zijn sommige platen gebroken of hebben ze afgebroken hoeken. Later ontfermde Tinus’ zoon Theodorus (1925-2000) zich – gelukkig  – over de glasplaten. Zijn inspanningen zijn van groot belang, zowel voor het behoud als het achterhalen van informatie en verhalen bij de geportretteerden en locaties.
Tinus Swinkels was een veelzijdig en kleurrijk persoon, afkomstig uit de bekende brouwersfamilie en zelf vader van tien kinderen. Naast fotograaf was hij koster, kweker, imker en tot 1905 ook gemeentesecretaris. 
Op zondag na de hoogmis kwamen de gezinnen in hun zondagse kleding naar Tinus toe, de vrouwen meestal getooid met poffer en behangen met streeksieraden. Ze poseerden vaak voor of achter zijn huis (op het erf of in de tuin) en soms was de vlakbij gelegen kerk op de achtergrond te zien. Talrijke glasnegatieven tonen de buitenstudio: een opgehangen witte of donkere doek als achtergronddecor. Op de afdruk, die de klant ontving, was hiervan door het bijsnijden van het beeld niets meer te zien. Bij het maken van groepsportretten voerde Swinkels de regie en plaatste zijn modellen op grootte dichtbij elkaar. Meestal belichtte hij twee glasplaten vanwege de kans op onscherpte door beweging. Na het ontwikkelen kon hij dan kiezen welke de beste was. Van de glasplaten werden afdrukken gemaakt op fabrieksmatig geproduceerde daglichtpapieren. Zijn materialen haalde hij eerst uit Duitsland, vanaf 1907 bij A.C. Verhees in Den Bosch en nog wat later bij ateliers in Helmond.
Hij was geïnteresseerd in de moderne tijd, zoals nieuwe vervoer- en communicatiemiddelen. Zo ‘getuigen’ zijn zelfportretten met zendontvanger en motorfiets. Als chroniqueur legde hij de gebeurtenissen en straatbeelden in Lieshout en omgeving vast. 

Eind mei 2024 schonken de kleinkinderen zijn fotografisch oeuvre van ruim 900 glasnegatieven (inclusief auteursrechten) aan de Brabant-Collectie.

Deze bijdrage van Emy Thorissen is eerder gepubliceerd in het tijdschrift In Brabant, jg. 16, nr. 3 (september 2025), p. 28-39. Bekijk de pdf van het beeldverhaal. Ook online gepubliceerd op 29 januari 2026 in de rubriek ‘Sprekend Verleden’ van Univers.

Groepsportret ter gelegenheid van het zilveren huwelijksfeest
van familie Bekx-van de Goor, Lieshout (Achterbosch) mei 1912.
V.l.n.r. staande: Frans, Drieka, Hannes, Cee en Tonna.
Zittend: Martinus, Johan, vader Driek, Janus, hond, Sjo, moeder Leen, Marie en Piet.
(Fotograaf: Tinus Swinkels. Brabant-Collectie, Tilburg University) 

Buitenstudio: families Aarts en Verbakel, Lieshout circa 1918.
V.l.n.r. staande: Johan Aarts, Truus Aarts, Grard of Janus Verbakel.
Zittend: Mina Aarts en Miet Aarts.
(Fotograaf: Tinus Swinkels. Brabant-Collectie, Tilburg University)

Mobilisatie: groepsportret ‘Derde Divisie Veldhospitaal’
en op de achtergrond Botenhuis Brox, Lieshout augustus 1914.
(Fotograaf: Tinus Swinkels. Brabant-Collectie, Tilburg University)

Propaganda voor kunstmest met familie Bekx-van den Berg, Lieshout (Vogelenzang) z.j.
(Fotograaf: Tinus Swinkels. Brabant-Collectie, Tilburg University)

Afscheid en opvolging Pia van Kroonenburgh

Per 20 december jl. heeft Pia van Kroonenburgh na een loopbaan van 26 jaar bij Tilburg University afscheid genomen van haar werk als Hoofd/Bibliothecaris van de Brabant-Collectie bij de universiteitsbibliotheek Tilburg.

Pia van Kroonenburgh en Wim van de Donk bij uitreiking van de universiteitspenning,
Tilburg, 28 november 2025.
© Paul Slot | Brabant-Collectie, Tilburg University

Universiteitspenning 

Bij haar afscheidsreceptie op vrijdag 28 november jl. reikte rector magnificus en collegevoorzitter Wim van de Donk de universiteitspenning aan Pia uit voor haar jarenlange verdiensten voor de universiteit en voor de vele belangrijke relaties die zij onderhield met bijvoorbeeld de provincie Noord-Brabant. Rector magnificus Wim van de Donk: 

Pia heeft in haar functioneren de kernwaarden van de universiteit, caring, courageous, connected en curious, in de praktijk gebracht. Ze toonde zich volhardend, was een verbinder en people manager, zette zich in voor het algemene (universitaire) belang, en stelde zichzelf daarbij niet op de voorgrond. Op grond van bovenstaande wapenfeiten die verder reiken dan reguliere werkzaamheden en ook buiten de universiteit breed worden gewaardeerd heeft het College van Bestuur Pia bij haar afscheid de universiteitspenning uitgereikt als bijzondere vorm van waardering.

Werkverleden

Pia is sinds 1989 in dienst van Tilburg University bij de Universiteitsbibliotheek/LIS waarbij ze enkele malen op andere plekken heeft gewerkt, namelijk tussen 1993 en 2003 (UvA) en tussen 2012 en 2014 (TU/e). Ze is in 1989 begonnen als afdelingshoofd Bibliotheektechniek. In 2003 werd ze Manager Bedrijfsvoering van de Bibliotheek en onderbibliothecaris. Ze was in die periode onder andere verantwoordelijk voor de integratie van de enorme bibliotheek van de toenmalige Theologische Faculteit Tilburg in de universiteitsbibliotheek, die zeer succesvol is verlopen. 

Ook werd ze toen mede verantwoordelijk voor de Brabant-Collectie. Na de fusie van de universiteitsbibliotheek met het rekencentrum en audiovisueel centrum tot Library & IT Services (LIS), werd Pia in 2007 adjunct-directeur gebruikersdiensten van deze dienst. Ze was daarbij onder andere verantwoordelijk voor de herinrichting en renovatie van het bibliotheekgebouw. Na een tweejarig uitstapje naar TU/e kwam ze in 2014 terug als Bibliothecaris van de Brabant-Collectie. In die rol heeft ze sinds die tijd gestreden voor behoud van de Brabant-Collectie voor de universiteit. Het behoud van deze collectie is heel belangrijk voor het geheel van collecties van de universiteit en in dit proces heeft Pia een cruciale en bijzondere rol gespeeld. 

Van belang is nog te noemen dat Pia in staat is gebleken in 2023 voor Tilburg University de buitenexpositie De Mix te realiseren, in samenwerking met de NS en ProRail; iets wat door velen als onmogelijk werd geacht maar mede door haar volhardendheid succesvol is gerealiseerd met grote impact qua publieksbereik. Dit heeft de zichtbaarheid van de Brabant-Collectie en Tilburg University verder vergroot.

Toekomst

In de geest van het nieuwe strategische beleidsplan van de Universiteitsbibliotheek (UB) zal een gedeelte van de taken van Pia als Hoofd/Bibliothecaris van de Brabant-Collectie worden overgenomen door Marjolein Beumer, Hoofd Universiteitsbibliotheek Tilburg. Marjolein zal zich met name bezig gaan houden met beleid, strategie en de doorontwikkeling van het houdbaar, bruikbaar en zichtbaar maken van de collectie. De overige taken worden ondergebracht bij verschillende teams binnen de UB en er komt een vacature voor een aanjager digitalisering en innovatie. De Brabant-Collectie zal hiermee een integraal onderdeel gaan vormen van de bijzondere erfgoedcollecties van de UB. 

Brabant-Collectie

De universiteitsbibliotheek van Tilburg University heeft met de Brabant-Collectie een unieke erfgoedcollectie in huis. De collectie is van bijzondere waarde, draagt bij aan de regionale verankering en heeft zowel regionaal als landelijk - en zelfs voor Vlaanderen - museale betekenis. Deze omvangrijke verzameling, voortgekomen uit het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant en eigendom van de provincie Noord-Brabant, wordt sinds 1986 beheerd door de bibliotheek van Tilburg University. De Brabant-Collectie bestaat uit een grote hoeveelheid boeken, tijdschriften, handschriften en brieven, oude drukken, kranten en een topografisch-historische atlas (THA). De THA bevat kaarten, topografisch-historische tekeningen, prenten en foto's. Daarnaast beheert de Brabant-Collectie het totale fotografische oeuvre van veertien Brabantse fotografen. Ook draagt de Brabant-Collectie de zorg voor de bijzondere collecties van de bibliotheek, van Theologie (Haaren, Kapucijnen en Augustijnen) en voor de kinderboekencollectie Buijnsters-Smets. 

Veel te zien in Etten-Leur

In dit korte signalement aandacht voor de geslaagde heruitgave uit 2025 van een overzicht van kunstwerken in Etten-Leur. De oorspronkelijke uitgave, verzorgd door Antoni Barten, stamt uit 2020 en had een oplage van 50 stuks. Nu zijn er 600 exemplaren gedrukt, kennelijk omdat een dergelijke publicatie in een behoefte voorziet. En dat is heel goed voorstelbaar, want als je door een stad of dorp rijdt of loopt, kom je ze veelvuldig tegen: kunstwerken in de openbare ruimte. Op dat moment kunnen allerhande vragen opdoemen, zoals: ‘van wie is dit beeld’ , ‘wat is hier voorgesteld’ of ‘waarom staat dat beeld op deze plek’. 

In de Schoonheid der dingen. Opsomming van kunstwerken in Etten-Leur, een uitgave van Heemkundekring Jan uten Houte, zijn een kleine honderd kunstwerken opgenomen die je in Etten-Leur kunt tegenkomen. Of had kunnen tegenkomen, want er staan nogal wat werken in die inmiddels zijn verdwenen. Gegevens over al die kunstwerken en hun makers zijn in deze full-colour uitgave opgenomen. Korte kunstenaarsbiografieën en uiteenzettingen over de totstandkoming (en de eventuele teloorgang) van elk kunstwerk maken het compleet, wat heeft geresulteerd in een uitstekend naslagwerk. Indien relevant zijn de gegevens uit 2020 door een redactie geactualiseerd, maar de stevige basis van deze uitgave ligt in het werk van Antoni Barten.

Gelet op het feit dat een deel van de kunstwerken niet meer bestaat, is een dergelijke publicatie behalve een goede opsomming ook een goed moment om stil te staan bij de vraag: kunst in de openbare ruimte bepaalt mede het karakter van een stad of dorp en geeft er kleur aan, dus: moeten we daar niet voorzichtiger mee omgaan?

Deze publicatie is te vinden in de open opstelling van de Brabant-Collectie en heeft de signatuur: BRA J3 BART 2025

De Bestedeling : een schrijnende geschiedenis

“Kinderveiling”, het klinkt als een verzinsel om als twijfelachtig opvoedkundig afschrikmiddel te dienen. “Als je nu niet luistert, brengen we je naar de kinderveiling!” Maar helaas is er niets fictioneel aan deze term. Het verwijst naar een praktijk waarin zogenaamde bestedelingen, meestal weeskinderen, uitbesteed werden aan particulieren, wat soms gebeurde doormiddel van een heuse veiling. De geschiedenis van deze bestedelingen wordt uitgebreid beschreven door Menno Lanting, in zijn boek De Bestedeling. De geschiedenis van kinderveilingen in Nederland.

Het systeem van bestedelingen bestond in Nederland van de 17^de eeuw tot aan de Tweede Wereldoorlog. Lanting laat zien hoe de praktijk hiervan was ingebed in de Nederlandse samenleving van die tijd. Door grote armoede nam de druk op weeshuizen en armenzorginstellingen toe. Het was simpelweg niet mogelijk alle behoeftigen op te vangen. Het besteden van deze mensen, ofwel ze voor een klein bedrag elders onderbrengen, moest deze druk verlichten. Daarbij kwam men tot het houden van openbare veilingen van kinderen, ouderen en mensen met een beperking. Bij het veilen van deze mensen ging het niet om de hoogste bieder, maar in feite juist om de laagste. Dat wil zeggen, degene die tegen een zo laag mogelijke vergoeding de bestedeling op wilde nemen, won de veiling. 

Hoewel het gezin of tehuis dat de bestedeling opnam de verplichting had goed voor het kind te zorgen, liet de praktijk een grimmig beeld zien. Het opnemen van deze kinderen draaide vaak meer om het gewin van degene die de bestedeling opnam, dan om het welzijn van het kind zelf. Vaak werden deze kinderen gezien als goedkope arbeidskrachten en wachtte hen een zwaar leven, waarin verwaarlozing en mishandeling  geen uitzondering waren. Hoewel er vanuit onder andere intellectuele en religieuze kringen zorgen werden geuit over het lot van deze bestedelingen, bleef de praktijk weerbarstig. Veranderingen die het welzijn van weeskinderen moesten verbeteren, kwamen slechts langzaam op gang en waren aanvankelijk beperkt. Pas halverwege de twintigste eeuw werd armenzorg geprofessionaliseerd met meer oog voor het belang van de hulpbehoevende zelf.

Menno Lanting, De bestedeling. De geschiedenis van kinderveiling in Nederland (S2uitgevers, Baarn, 2025)

Het vertrekpunt voor Lantings boek is zijn eigen familiegeschiedenis. Zijn overgrootmoeder Geesken Staal  werd in 1877 op vijfjarige leeftijd wees toen haar beide ouders overleden aan de vlektyfus. De kinderen Staal werden als bestedeling ondergebracht bij verschillende gezinnen. Geesken kwam op een boerderij terecht waar haar jaren van hard werken wachtten. Het verhaal vormde de basis voor Lanting om in de geschiedenis van de bestedelingen en kinderveilingen in geheel Nederland te duiken.

Hierbij komt ook Noord-Brabant meerdere keren aan bod. Zo noemt de auteur Sint-Oedenrode, waar alleen al in 1820 zeventien kinderen en ouderen op bovenstaande manier werden geveild. Veel kinderen kwamen als bestedeling terecht in boerengezinnen. Ook werden kinderen uitbesteed aan fabrieken, bijvoorbeeld in Tilburg met zijn levendige textielindustrie, waar jonge kinderen welkome goedkope arbeidskrachten vormden.

Naast dat bestedelingen vaak hard moesten werken, kwamen ze er vaak ook bekaaid af waar het onderwijs betrof. Soms lag dit aan de pleegouders, maar er waren ook scholen die deze kinderen discrimineerden. Zo weigerde een school in Breda Amsterdamse bestedelingen, vanwege hun vermeende slechte invloed op de andere kinderen. In Megen werden pleegkinderen juist gebruikt om het leerlingenaantal aan te vullen, en zo aan een minimum aantal te voldoen. Wederom een beslissing waarbij niet het belang van het kind voorop stond.

In sommige gevallen was er sprake van zware mishandeling, zoals bij pleegmoeder Mina uit Megen. De zusjes Annie en Everdine waren in 1935 bij haar in huis geplaatst voor een vergoeding van 35 cent per kind per dag. Beide meisjes werden door Mina mishandeld tot aan inwendige bloedingen toe en moesten uiteindelijk in de rechtbank tegen hun pleegmoeder getuigen; ze waren toen pas negen en zes jaar oud. Ook twee eerdere pleegkinderen van Mina getuigden tegen haar. Deze jongens waren eerder bij Mina weggehaald en zeiden dat hun overplaatsing voelde alsof ze “uit de hel en in de hemel waren gekomen”.

Overigens kwamen niet alleen wezen in het systeem van bestedelingen terecht, soms konden of wilden ouders niet meer voor hun kinderen zorgen. Zo vertelt Lanting het verhaal van Hendrik de Wit die, nadat zijn vrouw was overleden en hij was hertrouwd, de zorg voor zijn vier kinderen teveel geworden vond. Hij liet zijn kinderen daarom aan het armenbestuur van Breda over met een briefje met de tekst: “doe ermee wat je wilt, ik heb er geen eten voor”. Dit gedrag bleef niet onbestraft en Hendrik kreeg vier maanden gevangenisstraf voor het verwaarlozen van zijn kinderen. Hij wist hier echter aan te ontkomen door samen met zijn nieuwe vrouw te vluchten, waarbij hij zijn kinderen wederom aan hun lot overliet. Deze kinderen hadden het geluk dat ze uiteindelijk door familie werden opgevangen en hun het lot van de bestedelingen bespaard bleef in tegenstelling tot vele anderen.

Door de vele verhalen van individuele bestedelingen weet Menno Lanting deze mensen een gezicht te geven. De auteur heeft hierbij niet alleen oog voor de bestedeling zelf, maar ook voor de context waarin hun vaak schrijnende lot tot stand kon komen. Hij laat zien hoe de maatschappij worstelde met de zorg voor arme, kwetsbare groepen. Met zijn boek werpt Lanting licht op een deel van de geschiedenis dat veel mensen waarschijnlijk nog niet bekend was, maar dat het meer dan waard is om verteld te worden. 

Vindplaats: NGE S3 LANT 2025