De Boxmeerse Vaart

Op de tweede zondag na Pinksteren wordt de processie van het Heilig Bloed in Boxmeer gehouden. "Pinksteren vroeg of Pinksteren laat, veertien dagen daarna trekt de Boxmeerse Vaart", luidt het gezegde aldaar. Naast de Boxmeerse Vaart is er ook in Boxtel jaarlijks een bloedprocessie. Beide bloedwonderen zijn eeuwenoud en gebaseerd op het veranderen van wijn in bloed: gemorste wijn, die zich als bloed aftekent op altaardoeken. Het Bloedwonder van Boxmeer vond rond 1400 plaats in een crypte onder de Sint-Petrusbasiliek. Priester Arnold Groen zou tijdens de consecratie hebben getwijfeld aan de overgang van brood en wijn in Lichaam en Bloed van Christus (transsubstantie). Hierop veranderde de wijn in bloed dat over de miskelk op het corporale stroomde. De priester kwam meteen tot inkeer, waardoor het bloed in de kelk weer veranderde in wijn. Het bloed dat op het corporale was terechtgekomen, stolde tot een rode klont van 1 cm doorsnede.
Onderstaande gedachtenisprentjes tonen dit mirakel. De eerste afbeelding toont de priester voor het altaar met daarop de miskelk en het bloed dat over de rand loopt. Het Heilig Hart van Christus wordt erboven getoond. Het tweede prentje heeft een kanten rand. Onder de overstromende miskelk, omgeven met kerkelijk vaatwerk in vier kaders, staan bloemtakken. Daarboven is Christus aan het kruis met aan weerszijden twee engelen te zien.

Gedachtenisprentje Boxmeer, 't jaar O.H. 1400
(Op achterzijde korte geschiedenis van het H. Bloed mirakel en gebed)
Uitgever / drukker: Carl Poellath, Schrobenhausen, 1900
kleurenlithografie, 10,5 x 7 cm
ML / 131.33.1 Boxm (2)

Gedachtenisprentje Aandenken aan de Bedevaart Boxmeer
Miraculeus H. Bloed te Boxmeer. 1400
Uitgever / drukker: C.M. Beltz-Hillenaar, ’s-Hertogenbosch, [ca. 1920]
kleurenlithografie, 12.2 x 7.8 cm
ML / 131.33.1 Boxm (1)

Diverse gilden, muziekgezelschappen, processiegroepen en de Boxmeerse jeugd nemen deel aan de omgang. Zaterdagavond 17 juni vindt de opening plaats met het traditionele gebeier tegen de klokken van de Sint-Petrusbasiliek, waarna de relikwie met het bloedbevlekte altaardoek de kerk wordt binnengedragen en de openingsmis begint. Zondag 18 juni, na de Hoogmis, vangt om 11.45 uur de Vaart aan die door de versierde straten van Boxmeer trekt. Ook tijdens de bedevaart worden de klokken geluid. Onderstaande prentbriefkaart toont de processie in begin 20e eeuw.

Processie, Boxmeer

Fotograaf: onbekend

Uitgever: onbekend, [poststempel d.d. 1914]

Prentbriefkaart

Beschrijvingen van genezingen tonen aan dat vanaf de 17e eeuw bloedprocessies in Boxmeer plaatsvinden. Deze genezingen na verering van het H. Bloedreliek of deelname aan de Boxmeerse Vaart bevorderden de toeloop. Vanaf tweede helft 19e eeuw was er zelfs sprake van een achtdaagse Vaart. Een massale deelname van pelgrims blijkt uit contemporaine beschrijvingen. Onderstaande prentbriefkaart toont het dragen van de zilveren reliekhouder met het corporale, beschermd door een baldakijn.

Processie te Boxmeer

Fotograaf: onbekend

UItg. A.H. Molmans, Boxmeer (No. 226 / 4235 R)

Prentbriefkaart

Op 13 oktober 2012 heeft de traditie van de Boxmeerse Vaart nationale erkenning gekregen door plaatsing op de Nationale Inventaris Immaterieel Cultureel Erfgoed.

De Metworstrennen in Boxmeer

In Boxmeer leeft nog een eeuwenoude carnavalstraditie, de Metworstrennen. De Metworstrennen zouden hun oorsprong hebben in oud-Germaanse riten in het begin van de vastentijd en zijn later deel uit gaan maken van de carnavalsviering.

Deze paardenrace die elk jaar circa 20.000 bezoekers trekt, wordt gehouden in het Vortums veld op de maandag voor vastenavond. De Metworstrennen dateren uit 1740. In 2015 viert de vereniging haar 275-jarig jubileum. Voorbereidingen voor dit feest zijn al in gang gezet. Het reglement uit het beginjaar stelt:

“Het doel der Vereeniging is, om een aloud gebruik - dat ingesteld werd door eene liefdadige dame, en dat beslaat in het wedrennen om eene metworst, de jaarlijksche belooning van eene edelmoedige daad, door Boxmeersche jongeren aan bovenbedoelde dame bewezen - in onze gemeente te handhaven en in eere te houden.”

"De erfpachtsom", Boxmeer, Moussault & Moussault 's-Bosch. Foto (ontwikkelgelatinezilverdruk) van R.K. Foto-Persbureau Het Zuiden, s-Hertogenbosch, Maastricht. Vindplaats: ML / 411.12 (4)

Met potlood staat op de achterzijde van deze foto geschreven: "De erfpachtsom", Boxmeer. Vastenavond-maandag te Boxmeer. De jonge boeren nemen op Vastenavond-maandag deel aan het "metworst-snijden", de winnaar toont de "erfpachtsom" in den vorm van metworst en brood. Een zilveren metworst is tevens als wisselprijs aan het metworst snijden verbonden.

Het verhaal gaat dat een Freule Aleida tijdens haar rijtoer met haar koets van de weg raakte. Boxmeerse jongens schoten haar met hun paarden te hulp. Als dank werden ze beloond. De freule belastte een hoeve in Vortum Mullem (de ‘Belaste Hoeve’) met een jaarlijkse schenking (erfpachtsom) die bestond uit een zeven ellen lange metworst, een wegge en een brood, twee vaten bier en een halve varkenskop. Om te bepalen wie de schenking in ontvangst mocht nemen, ontstond de paardenrace. Alleen jonge vrijgezellen uit Boxmeer die lid zijn van de 'Instelling der Tijdelijck Jonggesellen van Boxmeer' maken kans om de 'Koning van de Metworst' te worden. De schenking en het zilveren koningsschild zijn goed te zien op deze lithografie.  Na het ophalen van de schenking gaat de koning onder begeleiding van de andere ruiters en de ‘gekkenkar’ terug naar Boxmeer voor de kroning.

Jan Strube. Metworst-Koning Boxmeer. 1935. Lithografie. Vindplaats: ML / 411.12 (3)

Gesteld wordt dat de carnavalsoptochten in Nederland hun oorsprong vinden bij de vastenavond optocht van De Metworst in Boxmeer in 1854. Verschillende bronnen betwisten dit. 

Na de paardenrennen en het feestgedruis volgt steevast de vastenperiode met in Boxmeer bijvoorbeeld een biecht ter vergeving van de zonden in de kapel van Jan Nepomuk op ’t Zand.

De Maasheggen: parel van mens en natuur

De grootste parel van de Nederlandse heggenlandschappen ligt in de uiterwaarden van de Maas, ter hoogte van Boxmeer. Het gebied is natuur- en cultuurhistorisch van belang door het eeuwenlange bondgenootschap tussen mens en natuur. Van oudsher werkte de boer samen met de natuur om zijn brood te kunnen verdienen. De graslanden en heggen vervulden belangrijke functies om die doelen te realiseren. Hij liet de weilanden begrazen door koeien, onderhield heggen als veekering, knotte bomen voor geriefhout, groef poelen als drinkplaats voor het vee en hooide zonder bemesting.

Met dit boek beoogt de auteur alle verzamelde kennis vast te leggen, zodat ook anderen van de rijkdom aan natuur en historie kunnen genieten. Het boek beschrijft de planten en dieren van de Maasheggen. Daarnaast wordt een beeld geschept van de grote soortenrijkdom tot het midden van de vorige eeuw. De rijke historie, met name het traditionele heggenvlechten, wordt eveneens belicht. Dankzij verhalen van oude streekbewoners werd dit eeuwenoud ambacht in ere hersteld met als hoogtepunt het NK Maasheggenvlechten. Ook cultuurhistorische monumenten komen in het boek tot leven. Grote delen van de Maasheggen hebben ernstig te lijden van intensief landgebruik en natuuronvriendelijk beheer. Het leefgebied van vele planten- en diersoorten wordt hierdoor aangetast met als gevolg dat soorten verdwijnen of sterk in aantal afnemen.

Marius Grutters (Oeffelt 1954) groeide op korte afstand van de Maasheggen op. Hij is werkzaam bij Stichting Het Limburgs Landschap, bestuurslid van IVN De Maasvallei en Stichting Landsbeheer Boxmeer. Vanaf het begin (2005) is hij betrokken bij de organisatie van het NK Maasheggenvlechten. Op 14 maart 2010 won hij samen met zijn broers Toon en Paul dit evenement en daarmee de felbegeerde Gouden Hiep.

Vindplaats: BRA W4 GRUT 2011