Kruiswegstaties van Charles Eyck, gefotografeerd door Martien Coppens

In de Goede Week, aan de vooravond van Pasen, staat de rooms-katholieke kerk stil bij het lijden van Jezus Christus. In of buiten menig kerkgebouw zien we dit Bijbelverhaal terug in een serie van veertien kruiswegstaties. De Limburgse kunstenaar Charles Eyck (1897-1983) ontwierp in 1939-1940 staties voor de Sint-Jan de Doperkerk in Waalwijk. Eyck was een bekend kunstenaar en een van de voortrekkers van de zogenaamde Limburgse School. Hij was in vele kunstvormen actief: glas-in-loodramen, schilderijen, wandschilderingen en tegeltableaus. De staties in Waalwijk zijn uitgevoerd in hoog- en laagreliëf van gebakken chamotteklei. Vanwege verordeningen van de Duitse bezetter is het polychromeren bij drie van de veertien staties achterwege gebleven.

Statie 1, detail, Waalwijk, 1941-1943. Martien Coppens. Vindplaats: Cop / E 2

© Nederlands Fotomuseum, Rotterdam / Brabant-Collectie, Tilburg University

Op verzoek van de kunstenaar heeft fotograaf Martien Coppens (1908-1986) in 1941-1943 de staties gedetailleerd vastgelegd. Hij reisde hiervoor menigmaal naar Waalwijk. Omdat Coppens enkel gebruik wenste te maken van daglicht werd de (vanwege de oorlog) aanwezige verduistering voor de ramen op Coppens’ verzoek tijdelijk verwijderd. De waardering van Eyck voor de foto’s van Coppens komt tot uitdrukking in Eyck’s reactie, na het zien van de foto’s: “’t Is nieuw voor mij”.

Statie 5, detail, Waalwijk, 1941-1943. Martien Coppens. Vindplaats: Cop / E 16

© Nederlands Fotomuseum, Rotterdam / Brabant-Collectie, Tilburg University

Coppens had in de beginjaren van de oorlog al een aantal fotoboeken met religieuze bouw- en beeldhouwkunst uitgebracht. Het lukte hem dit keer niet om deze foto’s in boekvorm uit te geven. In zijn archief, dat aanwezig is bij de Brabant-Collectie, is echter wel een conceptversie aanwezig, getiteld De weg naar Golgotha. Coppens had het fotoboek tot in detail uitgewerkt. De uitgave is er nu toch gekomen, nagenoeg in de lay-out die Coppens voor ogen stond. Met medewerking van de erven Coppens is dit fotoboek tot stand gekomen en een selectie van de foto’s is opgenomen in een tentoonstelling.

Cover van het fotoboek bij de expositie in Waalwijk

Momenteel zijn 35 van de kruiswegfoto’s van Martien Coppens uit de Brabant-Collectie te zien in de Sint-Jan de Doperkerk in Waalwijk, in de nabijheid van de reliëfs van Charles Eyck. Hier is sprake van een bezielde ontmoeting van twee kunstenaars en twee kunstvormen.

Wandelen door de Brabant-Collectie: Van Raamsdonk naar Drunen

Etappe 8 Zuiderwaterlinie Wandelpad (21,4 km)

We starten onze wandeling vandaag bij knooppunt 56 aan de rand van Raamsdonk. Hier volgen we enkele kilometers van het Halve Zolenpad, het in 2004 geopende fietspad dat in een rechte lijn oostwaarts loopt tot aan Drunen. De naam verwijst naar de Langstraatspoorlijn die tussen 1886 en 1972 personen en goederen vervoerde van Lage Zwaluwe via Waalwijk naar ’s-Hertogenbosch. Dit traject werd in de volksmond het Halvezolenlijntje genoemd, een benaming die te koppelen is aan de bloeiende schoenenindustrie in deze streek. Op deze lijn trof men vaak handelsreizigers aan met hun onbruikbare monsters uit de fabriek, de zogenaamde ‘halve zolen’. In de ogen van sommigen verwijst het woord naar het feit dat de aanvankelijk beoogde spoorverdubbeling er nooit van is gekomen. Volgens anderen hangt de negatieve kwalificatie van ‘halve zool’ samen met de lage snelheid die de treinen op dit traject hadden…
Hoe dan ook, dat het tempo van leven indertijd (wat) lager lag dan nu moge duidelijk zijn. Hiervan getuigt ook onderstaande foto, die laat zien dat er genoeg tijd was op een halteplaats om het spoorwegpersoneel van een kopje koffie te voorzien.

Spoorweg 's-Hertogenbosch - Langstraat. Foto. Maker: Fotopersbureau Het Zuiden.
Datering: 16 oktober 1956. Formaat: 8,5 x 13,5 cm. Vindplaats: ML / 631.4 (4)

Daar waar de Langstraatspoorlijn een weg kruiste, lag een wachtpost. In totaal waren dat er 41. Iedere wachtpost werd bewoond door spoorwegpersoneel dat de taak had het traject te bewaken en te waarschuwen als er een trein aankwam. Een klein stukje terug op ons wandelpad, op de kruising Parallelweg – Stationstraat, staat Wachtpost 18. De post fungeerde vanaf het begin (november 1886) ook als stopplaats, omdat deze in het hart van Raamsdonk lag. In 1890 werd aan het woonhuis een wachtkamer met kaartjesloket gebouwd. In 1907 werd de stopplaats opgewaardeerd tot halte. Na de opheffing van het personenvervoer in 1950 werd de halte in 1972 ook gesloten voor goederenvervoer. Hierna kwam het gebouw in particuliere handen.
Wil je meer lezen over deze voormalige spoorlijn dan is het rijk geïllustreerde boek Het Halvezolenlijntje zeker een aanrader.

Voormalig station Raamsdonk. Reproductie van een prentbriefkaart. Maker,
uitgever en datering onbekend. Formaat: 11 x 15 cm. Vindplaats: R 11 / 352.11 (1)

Aangekomen bij knooppunt 72 aan de zuidwestkant van Waspik lopen we langs de plek waar van 1700 tot 1851 een houten standerdmolen stond. De resterende kruisplaten dateren uit 1841.

Onderste balken (kruisplaten) van de standerdmolen bij Waspik (september 2023).
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

Na Waspik verlaten we kort het Halve Zolenpad voor een ommetje langs twee waterplassen van natuurgebied De Vest. Hier lag vroeger een retranchement. Op onderstaande uitsneden van twee van onze historische kaarten, beide daterend uit de periode 1778-1779, staat dit verdedigingswerk ingetekend. Op de eerste uitsnede staat rechts de naam Wasbbeek, een oude benaming voor Waspik. Onder die naam is het retranchement ingetekend.

Uitsnede van: Kaart van het land van Heusden en Altenaa etc. Manuscriptkaart; pen, gekleurd.
Maker: D.G.B. van Dalhoff. Datering: 1778-1779. Formaat gehele kaart: 47,5 x 63,5 cm.
Vindplaats: Generaliteitsland Brabant / Oost / Land van Heusden en Altena / 1779 (1)

Uitsnede van: Caart figuratief van het Terrein en Limmiten tusschen 's-Hertogenbosch
en Geertruidenberg. Manuscriptkaart; pen, gekleurd. Maker: J.H.A. Camp. Datering: 1779.
Formaat gehele kaart: 38,5 x 90,5 cm. Vindplaats: Generaliteitsland Brabant / Oost / Langstraat / XVIII d (2)

Retranchement De Vest is in 1701, ten tijde van de Spaanse Successieoorlog, ontworpen door Menno van Coehoorn. Het was een zigzag aangelegde aarden wal met lunetten, redoutes en een gracht, bedoeld om te voorkomen dat vijandelijke Franse troepen Geertruidenberg zouden bereiken. Waspik en omgeving, gelegen op een zandrug, konden namelijk niet onder water gezet worden en zonder het retranchement zou er een gat in de Zuiderwaterlinie komen. Geleidelijk aan raakte het bouwwerk verwaarloosd en in 1724 was er weinig meer van over. Zo’n 20 jaar later, met wederom oprukkende Franse legers, werd het retranchement nieuw leven ingeblazen. Tijdens de Belgische Opstand in 1832 deed het voor het laatst dienst als verdedigingswerk.
Aan het einde van het rondje om de waterplassen lopen we langs het kunstwerk Ode aan de Zandrug (Sannah Belzer), waarin de kronkelende hoogtelijnen van een historisch kaart terug komen.

Weer op het Halve Zolenpad aangekomen slaan we bij knooppunt 77 linksaf en bereiken het Zuiderafwateringskanaal.

Zuiderafwateringskanaal (september 2023).
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

Via een graspad volgen we, met enkele onderbrekingen, dit kanaal een heel eind verder oostwaarts. En dat is absoluut geen straf, want we bevinden ons nu in het Natura 2000-gebied genaamd de Westelijke Langstraat. Het gebied strekt zich uit van Waspik tot Waalwijk en bestaat uit verschillende natuurterreinen. Zoals de Dulver, waar we door een elzenbroekbos lopen en een eendenkooi uit 1820 passeren.

We verlaten kort de natuur en lopen Capelle binnen via de Hoofdstraat, met op nr. 70 een voormalige leerlooierij en op 68 een fraai herenhuis uit de 19e eeuw. Rechts afslaand naar de Schoolstraat lopen we langs een vaart. Tot de 17e eeuw vormde deze vaart, evenals de haven van Capelle, een belangrijke schakel in de doorvoer van turf naar de grote steden. We vervolgen onze route over het graspad langs het Zuiderafwateringskanaal waar we kunnen genieten van de rust en weidse uitzichten. We passeren zes waterpartijen, de zogenaamde petgaten, die overbleven na de turfwinning. We zijn in natuurgebied De Dullaert waar de liefhebber nog een klein uitstapje kan maken naar een nabijgelegen vogelkijkhut. Dit gebied, dat ook behoort tot de eerder genoemde Westelijke Langstraat, is als laatste ontgonnen. Tot omstreeks 1925 was het een nat gebied waar arme boeren op kleine schaal kavels ontgonnen. In het kader van de werkverschaffing is het moeras in de jaren 1930 droog gemaakt. Een relict uit die tijd is onderstaand pomphuisje.

Oud pomphuisje in De Dullaert (september 2023).
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

De laatste kilometers naar Waalwijk hebben ook een hoge natuurwaarde, maar bedenk vooraf dat het hier erg nat kan zijn en dat de markering soms lastig te vinden is. Dit is het slagenlandschap Labbegat (een andere naam voor petgat). In de middeleeuwen was het een moerassig en geïsoleerd gebied, totdat de graaf van Holland in 1422 opdracht gaf voor het aanleggen van een dijk. Hier vormden zich de eerste nederzettingen van de Langstraat. Door turfwinning ontstonden haaks op de dijk smalle percelen, gescheiden door sloten die zorgden voor de afvoer van het grondwater. Na de turfwinning werd het gebied gebruikt voor weide- en hooiland. Nu ligt er de nadruk op natuurbehoud.
Wil je verder lezen of beeldmateriaal bekijken over de Langstraat, raadpleeg dan onze collectie via BCfinder.

We lopen Waalwijk in en passeren onderweg enkele mooie voorbeelden van kerkelijke architectuur. Zoals allereerst de Kerk aan de Haven en iets verderop de Sint-Jan de Doperkerk met zijn karakteristieke koperen koepels. Laatstgenoemde kerk met vroegchristelijke en Byzantijnse kenmerken, gewijd in 1925, is ontworpen door architect H.W. Valk. Tot de religieuze kunstvoorwerpen van deze kerk behoort de kruiswegstatie door Charles Eyck, bestaande uit 14 terracotta tegelreliëfs. Deze objecten zijn gefotografeerd door Martien Coppens en de vintage prints kun je op onze beeldbank tot in detail inzoomen en bewonderen. Iets verder op onze route, langs de Winterdijk, staat de Oude Toren. Dit is een overblijfsel van de in 1911 gesloopte parochiekerk van Baardwijk. De toren kon gered worden van de slopershamer, werd gerestaureerd en kreeg de status van rijksmonument. De voormalige kerk staat op onderstaande uitsnede van een kaart uit onze collectie, evenals de Baardwijkse Overlaat waar we nu naar toe lopen.

Uitsnede van: Caart figuratief van het Terrein en Limitten tusschen 's-Hertogenbosch
en Geertruidenberg. Manuscriptkaart; pen, gekleurd. Maker: J.H.A. Camp. Datering: 1779.
Formaat gehele kaart: 38,5 x 90,5 cm. Vindplaats: Generaliteitsland Brabant / Oost / Langstraat / XVIII d (2)

Een overlaat zorgt voor de afvoer van water bij hoge waterstanden. Deze bij Baardwijk, gerealiseerd in 1766, had niet alleen als functie het opvangen van Maaswater bij overstromingen. Een heel stelsel van dijken en een ingenieus inundatieplan moesten vanaf 1794 ook jarenlang vijandelijke legers tegen houden. Nu heeft het strijdtoneel plaats gemaakt voor een fraai bos- en waterrijk gebied.

En zo bereiken we knooppunt 39 aan de zuidrand van Drunen, het eindpunt van vandaag. De volgende keer lopen we via Heusden naar Vlijmen.

Bronnen:

• Gemeente Waalwijk. Bureau Communicatie: Van spoorlijn naar halvezolenpark. Waalwijk: Gemeente Waalwijk, 2007. Vindplaats: CBM 967 F 66
• J. Heijenbrok: Het Halvezolenlijntje. De Langstraatspoorlijn van Lage Zwaluwe naar 's-Hertogenbosch 1866-2011. Utrecht: Matrijs, 2011. Vindplaats: BRA V3 HEIJ 2011
• W. Knoop: Capelle 750 jaar. Sprang-Capelle: Vereniging voor Heemkunde Sprang-Capelle e.o., 2007. Vindplaats: BRA Y KNOO 2007
• N. Mathlener: De Vest, Waspiks bolwerk terug in het landschap. In: Op 't goede spoor, 2009, nr. 33, pag. 3-7. Vindplaats: T 09686
• M. van Prooijen: Het natuurgebied de Dulver: de Eendenkooi. In: Bruggeske, 1988, nr. 1, pag. 35-58. Vindplaats: T 08314
• M. van Prooijen: De Eendenkooi in "De Dulver". In: Bruggeske, 1993, nr. 1, pag. 85-102. Vindplaats: T 08314
• W. Sars: Plan De Vest. In: Op 't goede spoor, 2006, nr. 29, pag. 76-80. Vindplaats: T 09686
• A. Spee e.a.: Kleine monumenten: Geertruidenberg, Raamsdonkveer, Raamsdonk. Geertruidenberg: Oudheidkundige Kring 'Geertruydenberghe', 2013. Vindplaats: BRA J3 SPEE 2013
• S. Vughts: De oude toren aan de Winterdijk in Baardwijk. In: De Klopkei, 1996, nr. 1, pag. 22-25. Vindplaats: T 07471

Album W.J.P. van Oppenraaij

Bij veiling 339 van Burgersdijk & Niermans te Leiden (13-14 mei 2014) heeft de Brabant-Collectie het winnende bod uitgebracht op nummer 1165, een in fraai rood marokijn gestoken band van een hulde aan schoolopziener W.J.P. van Oppenraaij (Bemmel, 1847 - Oisterwijk, 1930). 

De rood marokijnen band van het album
Vindplaats: KHS D 202

De titel van het handschrift luidt: Hulde van het onderwijzend personeel in het district Tilburg [aan] den hooggeschatten Heer Schoolopziener W.J.P. v. Oppenraaij aangeboden, in dankbaar herdenken der 25 jaren van belangelooze toewijding aan het onderwijs in zijn District. (Tilburg?), 1905. 

Titelblad
Vindplaats: KHS D 202

Hoewel het lijkt op een voorbedrukt huldeboek dat moest worden ingevuld, is het in werkelijkheid een in schoonschrift uitgevoerd album. Het is geschreven met pen en inkt, ingekleurd met penseel en opgehoogd in goud. Het boek omvat 37 pagina’s en meet 30,5 x 24,4 cm.
Het is een uitbundig en met uiterste precisie in een quasi middeleeuwse stijl uitgevoerd album. Het viert de vijfentwintigjarige carrière van W.J.P. van Oppenraaij als schoolopzichter in de districten Tilburg, Heusden, Waalwijk en Oirschot. De maker van het album is onbekend.

Pagina met foto en geboortedatum van W.J.P. van Oppenraaij
Vindplaats: KHS D 202

Het album heeft een rijk versierde titelpagina, gevolgd door een pagina met een opgeplakte ovale foto van de heer Van Oppenraaij in een medaillon, zijn monogram en de vermelding van zijn geboortedatum. Op de achtereenvolgende pagina's lezen we "Arrondissement Tilburg" (titel plus namen van de onderwijzenden, omvang 6 p.), "Arrondissement Heusden" (idem), "Arrondissement Waalwijk" (idem, omvang 7 p.), "Arrondissement Oirschot" (idem, omvang 4 p.). Op de laatste pagina staat het Nederlandse wapenschild. Allerlei scholen in de genoemde districten worden vermeld in het handschrift.

Titelblad bij Arrondissement Tilburg
Vindplaats: KHS D 202

Namen van de onderwijzenden in Oisterwijk en een deel van de onderwijzenden in Tilburg
Vindplaats: KHS D 202

Bij het album zijn vier losse gekalligrafeerde bladen gevoegd die betrekking hebben op hoogtepunten uit de carrière van Van Oppenraaij in 1905 (2x), 1912 (1x) en 1920 (een groot gevouwen gekalligrafeerd blad gemaakt ter viering van de pensionering van Van Oppenraaij).

Een van de vier los bij het album gevoegde bladen
Vindplaats: KHS D 202 

Antonius van Padua

Vandaag, vrijdag 13 juni, is de naamdag van de H. Antonius van Padua (Lissabon 1195 - Padua 13 juni 1231). Deze belangrijke heilige is de patroonheilige van vele kerken in Noord-Brabant.

Als telg uit een adellijke familie sloot hij zich in 1210 aan bij de Augustijner orde en 10 jaar later bij de minderbroeders. Zijn mede-franciscanen onderwees hij in theologie. Na een periode in Noord-Afrika verspreidde hij het geloof in Frankrijk en Italië.
Zijn bijnaam ‘Van Padua’ dankt hij aan het feit dat hij zich pas aan het einde van zijn leven vestigde in Padua en aldaar is begraven, de derde grootste bedevaartplaats (naast Rome en Lourdes). Binnen een jaar na zijn dood werd hij heilig verklaard en in 1946 werd hij tot kerkvader uitgeroepen. 

Bekend in de volksdevotie is het populaire schietgebedje: 'Heilige Antonius, beste vrind, maak dat ik alsjeblieft .... terugvind.' Een ander gebed luidt: ‘Heilige Antonius van Padua, zalige vrucht van Spanje, minnaar van Gods huis, breng alsjeblieft dat … terug naar huis’. 
Als de heilige niet snel genoeg hielp bij het terugvinden van het verloren voorwerp, werd het beeld in huis voor straf in een hoek geplaatst. 
Maar er bestaat ook nog een plechtige variant: 
‘Antonius van Padua, zo heilig en zo goed, wij loven God, die door uw hand zo vele wonderen doet’.

Antonius van Padua werd niet alleen aangeroepen bij verloren voorwerpen, maar ook het idee dat Antonius wonderen kon verrichten heeft hem tot een populaire volksheilige gemaakt. 

Hij is beschermheilige van de franciscanen, (alleenstaande) vrouwen en kinderen, armen, bakkers, reizigers en verliefden. Hij helpt kraamvrouwen en zorgt mede voor een gelukkig huwelijk. In geval van allerlei noden, zoals oorlogsgevaar en bij schipbreuk, kan er een beroep op hem worden gedaan, maar ook bij de pest en koorts.

Aankomend weekend staat in het teken van zijn gedachtenis. Op de negen dinsdagen daarvoor start men met het bidden van een noveen (o.a. in 's-Hertogenbosch, Keldonk, Lepelstraat, Velp en Waalwijk). Een achttal plaatsen in onze provincie houden of hielden een bedevaart. 
Waalwijk is er een van. De vieringen van deze Antoniusfeesten vonden met name plaats in de eerste helft van de vorige eeuw. Op het onderstaande bedevaartvaantje zijn bovenaan de gelovigen te zien die knielen bij het Antonius-altaar, daaronder de parochiekerk van St. Antonius van Padua waar een processie naar toe trekt en rechtsonder de voltooiing van de kerk.

Bedevaartvaantje betreffende H. Antonius van Padua te Waalwijk.

 (In de sierranden staat de volgende tekst vermeld: 'Gedachtenis aan Waalwijk', 'St. Antonius-kerk' en 
'St. Antonius-kerk voltooid') 

Gebroeders Verbeeck, Kevelaer

Kleurenlithografie  

Vindplaats: ML / 131.34.3 Anto (1)

Detail van bedevaartvaantje met processie voor H. Antonius van Padua te Waalwijk.

Net als in Waalwijk nam de Antoniusverering in 's-Hertogenbosch in de jaren vijftig af. In de Capucijnenkerk van het H. Hart werd Antonius tot die tijd vereerd. In 1981, 750 jaar na de sterfdag van Antonius, is zijn verering weer nieuw leven ingeblazen. 

Op onderstaande foto van het interieur van de voormalige Sint Leonarduskerk is een muurschildering met voorstellingen uit het leven van Antonius te zien: middenboven de legende van het ezelswonder. Het verhaal gaat dat Antonius een ezel die drie dagen had gevast, een bak haver voorzette. Bij het tonen van de hostie, weigerde de ezel de haver en knielde voor de hostie. Antonius draagt het habijt van de franciscanen en is omgeven door attributen: de lelie (van de zuiverheid) en het kindje Jezus (al dan niet  zittend op een boek), maar soms ook een crucifix, een monstrans en een vis. Het beeld is te zien in het midden van de foto.

Muurschildering in Sint Leonarduskerk met voorstellingen uit het leven van St. Antonius.

Foto van G.Th.Delemarre 

Vindplaats: H 55 / 411.22 Leon (7)

Andere Brabantse plaatsen met een bedevaartcultus rondom de heilige Antonius van Padua zijn Biest-Houtakker, Keldonk, Lepelstraat, Netersel, Nijnsel en Velp.

De Klopkei

De Klopkei is een heemkundig tijdschrift uitgegeven door Heemkundekring De Erstelinghe in Waalwijk. Het periodiek is genoemd naar de kei die in die streek bekend staat onder de naam klopkaai, een basaltsteen waarop de schoenmaker met forse slagen het zoolleer bewerkte. Het werd gezien als een hommage aan het schoenmakersambacht waaraan Waalwijk en omstreken haar opkomst en welvaart grotendeels te danken had.

Dit blad verscheen in het begin van 1977 voor het eerst op A-4 formaat en telde toen 5 afleveringen per jaar. Vanaf 1979 was het streven het periodiek regelmatig en 4 keer per jaar te laten verschijnen. Het formaat van het tijdschrift werd toen ook kleiner. Via de heemkundekring is het mogelijk het repertorium te downloaden om te zoeken naar artikelen in alle uitgaven van De Klopkei vanaf 1977 tot 2011. Bij de Brabant-Collectie zijn de complete jaargangen van dit tijdschrift te vinden onder het nummer T 07471.

De laatste jaren hebben de nummers vaak een thema of worden er in een tijdschriftnummer artikelen gepubliceerd die een bepaald verband met elkaar hebben. Het eerste nummer van 2013, de 37e jaargang, heeft als onderwerp het Gilde St. Crispinus & St. Crispinianus van Besoijen dat op zondag 28 april 2013 175 jaar bestaat. Meer over het programma op die dag kunt u lezen op de website van het gilde. Het gilde speelde en speelt in de Waalwijkse samenleving een belangrijke rol. De geschiedenis van het gilde is in het herdenkingsjaar opgetekend in deze uitgave. 

Vindplaats: T 07471

Bekijk deze film van de Brabant-Collectie

Wil je nog meer historische films zien van Noord-Brabant? Kijk dan ook eens op de Film- en Fotobank Noord-Brabant.