Genealogie: de voortdurende, veelzijdige belangstelling voor personen en families van weleer

 

De biografie als literair genre heeft de interesse van veel lezers. We vinden het interessant om te lezen over hoe iemand leefde, voor welke vragen of problemen men zich gesteld zag en hoe deze al dan niet werden opgelost. Er verschenen (en verschijnen) talloze biografieën; over kunstenaars, historische figuren en auteurs.

Deze zelfde kwesties speelden vanzelfsprekend ook een rol voor de ‘gewone’, anonieme burger en zijn familie. Ook die geschiedenissen zijn in het verleden – al dan niet door de betrokkende zelf – opgetekend. En ze vormen een aanleiding voor onderzoek. Dit gebeurt tot op de dag van vandaag, vanuit de nieuwsgierigheid naar de eigen of andermans familiegeschiedenis. In tijdschriften, jaarboeken en in heuse biografieën worden levensbeschrijvingen opgetekend en krijgt de lezer zicht op het reilen en zeilen van (mensen uit) voorbije generaties. GEN. Magazine voor familiegeschiedenis is zo’n tijdschrift. Het komt vier keer per jaar uit en is een uitgave van het Centraal Bureau voor Genealogie, tegenwoordig CBG/Centrum voor familiegeschiedenis geheten. Omdat het een landelijk tijdschrift is, komen niet alleen Brabantse voorbeelden voorbij. Het maartnummer van 2023 mag daarom wel wat extra aandacht krijgen. Drie substantiële artikelen zijn – naast enkele korte berichten – direct aan Brabant te linken. We laten de artikelen hier kort de revue passeren.

De eerste bijdrage (auteur: Jacqueline Verkleij) gaat over de achttiende-eeuwse Maria van Antwerpen (1719-1781); een boeiende persoon, gezien vanuit onze tijd, waarin vaak over ‘gender’ en ‘identiteit’ wordt geschreven en gesproken. Maria staat bekend als een vrouw die als soldaat heeft gevochten in het Staatse leger, maar ook is veroordeeld voor travestie. De verhoren die zij voor de rechtbank heeft ondergaan, zijn in juridische archieven bewaard gebleven en verder is een deel van haar levensverhaal (met de nodige literaire vrijheden) opgetekend in De Bredasche Heldinne, of merkwaardige levens-gevallen van Maria van Antwerpen uit 1751. De auteur van dat boek is Franciscus Lievens Kersteman die Maria leerde kennen toen hij zelf vanwege oplichting van een juwelier in de Bredase gevangenis zat. En er is nog een ‘vermaekelyk liedeken van een manhaftig vrouwpersoon’ gemaakt, waarin het leven van Maria centraal staat. In haar verklaringen voor de rechtbank (1769) gaf ze nadrukkelijk aan ‘in de natuur een manspersoon, maar uiterlijk een vrouwspersoon’ te zijn. In het in de (autobiografische) ik-vorm geschreven De Bredasche Heldinne staat het nodige over haar diensttijd, waarin zij de naam Jan van Ant voerde. Er volgden twee huwelijken met vrouwen (de eerste keer als Jan, de tweede keer als Machiel), én evenzovele ontmaskeringen met daaropvolgende verbanningen. De wieg van Maria van Antwerpen stond in Breda, een deel van haar leven (van dienstmeid tot soldaat) speelde zich af in die stad en daar werd ze uiteindelijk ook begraven. Het kleurrijke verhaal dat in De Bredasche Heldinne uit de doeken wordt gedaan, sluit aan bij de traditie van de travestieromans die in de loop van de achttiende eeuw populair werden, en bij het populaire genre van de criminele biografie: de levensbeschrijving van beruchte misdadigers. Maar bovenal zijn het de biografische aspecten die het tot een bijzonder boek maken.

Het tweede Brabantse artikel is van de hand van Willem van den Elzen die onderzoek heeft gedaan naar de geschiedenis van misdaad en criminaliteit in Oss. In de rechtbankverslagen stuitte hij meer dan eens op de familienaam De Bie. In de periode van ongeveer 1850-1940 zijn leden van deze beruchte familie met enige regelmaat betrokken bij diefstallen, belastingontduiking, mishandeling en zelfs doodslag en moord. Als in de tweede helft van de negentiende eeuw meer aandacht komt voor handhaving en rechtspraak wordt er vanzelfsprekend meer opgetekend. Deze bronnen, samen met andere genealogische archieven, zorgen voor een beter zicht op een familiegeschiedenis in Oss. De sociale context waarbinnen dit gebeurde (armoe > diefstal > criminaliteit > misdaad) komt in het artikel aan bod, evenals de ‘gemakkelijke’ beschuldigingen aan het adres van de familie van een bij tijd en wijle corrupte overheid.

Genealogisch spoorzoeken aan de hand van foto’s is de kern van de bijdrage van Peter Eyckerman over een carte de visite van H.J. Tollens. Deze fotograaf was actief in Dordrecht, Roermond en Eindhoven. Van de ooit gemaakte carte de visite-foto’s is bij het overgrote deel niet te zeggen wie er is afgebeeld. De portretfoto was tenslotte niet meer alleen voor de allerrijksten weggelegd. Met een paar aanknopingspunten kan toch onderzoek gedaan worden naar de herkomst en de geportretteerden. Kleding, meubilair en de achtergrond kunnen, als je over meer foto’s uit hetzelfde atelier beschikt, van dienst zijn bij de datering. Ook de informatie over de fotograaf op de foto kan ons meer vertellen. En bestaat er een vermoeden van de geportretteerde dan heb je met genealogische data wellicht de sleutel in handen. Of als er een andere foto van de geportretteerde is overgeleverd. Maar dan moeten wel alle puzzelstukjes passen….

Drie artikelen met een totaal verschillende invalshoek; goed geschreven en prettig leesbaar. Zit er iets overeenkomstigs in? Ja! Brabant.

Vindplaats: T 09700

Brabant-Collectie bij 'Mensen en hun geschiedenis' in Mill

Op zondag 2 april neemt de Brabant-Collectie deel aan het evenement 'Mensen en hun geschiedenis' in het Cultureel Centrum Myllesweerd in Mill. Geïnteresseerden kunnen presentaties en lezingen bijwonen en een informatiemarkt bezoeken om meer te weten te komen over onderzoek naar familieverleden en over de geschiedenis van Oost-Brabant. Ook het Brabants Historisch Informatie Centrum, de Nederlandse Genealogische Vereniging, de heemkundeverenigingen van gemeente Mill en het Senioren Hobby Centrum  zijn aanwezig in de theaterzaal. In de Tuinkamer worden parallel lezingen verzorgd over geschiedenis en stamboomonderzoek. De rijke collectie historische stukken van Heemkundevereniging Myllesheem uit Mill en bijzondere materialen uit de Brabant-Collectie worden in de afgescheiden vergaderruimtes getoond. Deskundigen zullen aanwezig zijn om toelichting te verstrekken.
Datum/tijd: zondag 2 april 2017 van 11.00 - 17.00
Adres: Cultureel Centrum Myllesweerd, Kerkstraat 3, 5451 BM Mill 
Toegang: gratis

Tijdschrift: De Twee Kwartieren

De Twee Kwartieren is het kwartaalblad van de afdeling Kempen- en Peelland van de Nederlandse Genealogische Vereniging. Maart 2014 is men deze naam gaan hanteren; de voorafgaande 22 jaar werd de uitgave het Mededelingenblad genoemd. De naam verwijst naar het feit dat Kempen- en Peelland twee van de vier kwartieren waren van de voormalige Meijerij van 's-Hertogenbosch, dat op zijn beurt weer onderdeel uitmaakte van het Hertogdom Brabant.
Het genealogisch tijdschrift verschijnt onder redactie en wil zowel leerzaam als onderhoudend zijn. De artikelen zijn voor iedereen toegankelijk en zeer leesbaar. Tevens biedt het blad auteurs de mogelijkheid eigen onderzoeksgegevens te publiceren.

In het tijdschrift staan overzichten en inhoudelijke verslagen van bijeenkomsten van de afdelingsvergaderingen. Daarnaast staan het cursusaanbod en geplande excursies vermeld. Ook kent het blad enkele vaste rubrieken, zoals: "Het fotobidprentje van ...", "Bijzondere beroepen" en "Voor u gelezen" (over genealogische afdelingsbladen). In het septembernummer van dit jaar (jaargang 22, nr. 3) staat onder andere een artikel over de tabaksteelt in Utrecht, Gelderland en Zeeland. De verwerking van de tabak tot sigaren vond met name in Noord-Brabant plaats.

Een groot aantal nummers is online te lezen. U vindt alle jaargangen van dit tijdschrift bij de Brabant-Collectie op niveau 0 van de Universiteitsbibliotheek. De artikelen zijn opgenomen in de Brabant-Databank.

Vindplaats: T 10780

Tijdschrift: Gens Nostra

Gens nostra is het maandblad van de Nederlandse Genealogische Vereniging. Deze grootste genealogische vereniging van Nederland telt ongeveer 10.000 leden. Het tijdschrift is vooral gericht op de Nederlandse amateurgenealoog. 

Gens Nostra verschijnt tien maal per jaar met een dubbelnummer in juli/augustus en in april/mei (i.v.m. de Genealogische Dag). Het blad bevat vaste rubrieken, zoals 'Boekrecensies', 'Tijdschriften',  'Digitaal' en 'Mededelingen van het bestuur'. Iedere jaargang is voorzien van een inhoudsopgave en een alfabetische index op familienamen. Inhoud en registers van elk nummer vanaf 2005 zijn online te raadplegen. Artikelen kunnen bestaan uit complete genealogieën, kwartierstaten, stamreeksen, genealogische geschiedenissen, heraldische artikelen of bewerkingen van bronnen voor zover van genealogisch belang. Bij de bijdragen staan volledigheid en bronvermelding voorop. Ook kleinere stukjes over opmerkelijke zaken of toevalsvondsten worden opgenomen. Met enige regelmaat staan er onderwerpen in over (Noord-)Brabant. Deze zijn vanaf 1970 opgenomen in de Brabant Databank.

Het maandblad is in 1945 voor het eerst verschenen. In 2010 is het vernieuwd uitgekomen in groter formaat, met een ander lettertype en meer kleur en beeld. Langere bijdragen worden zowel gedrukt als digitaal op de website van de NGV uitgegeven. Dit houdt in dat een deel in Gens Nostra en het gehele artikel (manuscript) op de site worden gepubliceerd. In 2013 is er voor het eerst een dergelijke splitsing in de verschijningsvorm van een genealogie.   
                                         
Vindplaats: T 07414

Unieke wapenkaart: Leo Belgicus

Genealogie van de hertogen van Brabant: 'LEO NOBILISSIMI DVCATVS BRABANTIÆ' Kopergravure, wapenschild afzonderlijk opgeplakt, 58,5x48,7 cm. Datum: 1621-1622. Bladgrootte inclusief teksten links en rechts 60x83 cm. 

Een dergelijke wapenkaart is alleen bekend van het Hertogdom Brabant. Deze unieke kaart kan als een belangrijke bijdrage tot de heraldiek en de geschiedenis van Brabant worden beschouwd.

De kaart werd in december 1998 door aankoop bij antiquariaat Th. Stenderhoff in Münster verworven voor de Brabant-Collectie. De kaart is aan de randen bijgesneden en enigszins kunstmatig gebleekt (gereinigd).

De prent bestaat uit twee delen. Het middendeel wordt gevormd door een gravure in de vorm van een groot wapenschild van Brabant met in het midden een leeuw. De leeuw bevat 44 medaillons van de hertogen van Brabant, van Pepijn tot Philips IV. Links en rechts naast de klimmende leeuw bevinden zich de wapens van de steden van Brabant. Daarnaast links, onder en rechts de wapens van de erfofficieren, vrouwenabdijen, burggraafschappen, graafschappen, markgraafschappen, marquisaten en prinsdommen. Onderaan staan over de hele breedte de wapens van de 7 geslachten van Brussel en de 7 geslachten van Antwerpen.

Aan de voet van de leeuw staat: 'Sibertus Waterloos inventor Bruxell. Anno 1622 | Cum gratia et priuilegio Signavit I. Fovrdin | Vidit Brux. Henricus Smeyers Lib.Censor'. Daaronder staat: 'LEO FORTISSIMVS ANIMALIVM AD NVLLIVS PAVEBIT OCCBRSVM'. Het bijzondere van de kaart is ook de aanwezigheid van gedrukte tekst links en rechts naast de gravure. Hollstein's Dutch & Flemish Etchings, dl. LI, p. 101 (lemma: Sibertus Waterloos) toont een latere staat van deze kaart (zonder de tekst), waarbij linksonder de gegevens over de graveur zijn weggehaald. Uit een manuscriptaantekening zou blijken, dat de kaart in 1621 gegraveerd zou zijn. Dezelfde aantekening wijst tevens op het bestaan van een druk met daarin een sleutel tot de namen van de hertogen links en rechts. Dit betekent dat de door Hollstein afgebeelde kaart een latere staat is, waarbij het jeugdige portret van nummer 44, Filips IV is vervangen door een ouder portret van Filips IV. Tevens is een 45e portret toegevoegd (dat bij ons ontbreekt), dat van de zieke en zwakzinnige Karel II, die van 1665 tot 1700 regeerde. Op het portretje lijkt hij 10 à 15 jaar oud. De tweede staat is derhalve omstreeks 1675-1680 gedrukt. Rechtsonder staat een inscriptie: 'cum gratia et privilegio signavit Soyens'.

Dezelfde kaart, nu afgebeeld met de gedrukte tekst links en rechts van de gravure

De links opgeplakte tekst van onze kaart uit 1622 luidt: 'Explication dv Contenv en ceste carte' en aan de voet 'A Bruxelles chez Iean Pepermans, Libraire juré & Imprimeur de la Ville, demeurant derier la Maison de Ville à la BIBLe d'or 1622'. Tekst rechts: 'Les princes de Brabant et de Tongres, et le temps de levrs Regnes ov Regimes' en aan de voet: 'Par M. Sibert Waterloos, Graueur de Selles, iuré & ordinaire de sa Maiesté Catholique & de la Serenissime Infante d'Espagne. Avec grace & priuilege. Signat I'. Sibertus (ook Sijbrecht of Ghijsbrecht) Waterloos (ca. 1600-1678) was na de dood van zijn vader essayeur (keurmeester) voor goud en zilver van het Hertogdom Brabant. Van hem zijn medailles en zilversmeedwerk bekend. Volgens de tot nu toe bekende gegevens (m.u.v. Hollstein) wordt zijn naam pas vermeld in 1636, maar deze uitzonderlijk mooie en zeldzame gravure voegt een eerdere datum toe aan zijn levensgeschiedenis.

Vindplaats: THA NBr. Alg. / 437 / 1622