Genealogie: de voortdurende, veelzijdige belangstelling voor personen en families van weleer

 

De biografie als literair genre heeft de interesse van veel lezers. We vinden het interessant om te lezen over hoe iemand leefde, voor welke vragen of problemen men zich gesteld zag en hoe deze al dan niet werden opgelost. Er verschenen (en verschijnen) talloze biografieën; over kunstenaars, historische figuren en auteurs.

Deze zelfde kwesties speelden vanzelfsprekend ook een rol voor de ‘gewone’, anonieme burger en zijn familie. Ook die geschiedenissen zijn in het verleden – al dan niet door de betrokkende zelf – opgetekend. En ze vormen een aanleiding voor onderzoek. Dit gebeurt tot op de dag van vandaag, vanuit de nieuwsgierigheid naar de eigen of andermans familiegeschiedenis. In tijdschriften, jaarboeken en in heuse biografieën worden levensbeschrijvingen opgetekend en krijgt de lezer zicht op het reilen en zeilen van (mensen uit) voorbije generaties. GEN. Magazine voor familiegeschiedenis is zo’n tijdschrift. Het komt vier keer per jaar uit en is een uitgave van het Centraal Bureau voor Genealogie, tegenwoordig CBG/Centrum voor familiegeschiedenis geheten. Omdat het een landelijk tijdschrift is, komen niet alleen Brabantse voorbeelden voorbij. Het maartnummer van 2023 mag daarom wel wat extra aandacht krijgen. Drie substantiële artikelen zijn – naast enkele korte berichten – direct aan Brabant te linken. We laten de artikelen hier kort de revue passeren.

De eerste bijdrage (auteur: Jacqueline Verkleij) gaat over de achttiende-eeuwse Maria van Antwerpen (1719-1781); een boeiende persoon, gezien vanuit onze tijd, waarin vaak over ‘gender’ en ‘identiteit’ wordt geschreven en gesproken. Maria staat bekend als een vrouw die als soldaat heeft gevochten in het Staatse leger, maar ook is veroordeeld voor travestie. De verhoren die zij voor de rechtbank heeft ondergaan, zijn in juridische archieven bewaard gebleven en verder is een deel van haar levensverhaal (met de nodige literaire vrijheden) opgetekend in De Bredasche Heldinne, of merkwaardige levens-gevallen van Maria van Antwerpen uit 1751. De auteur van dat boek is Franciscus Lievens Kersteman die Maria leerde kennen toen hij zelf vanwege oplichting van een juwelier in de Bredase gevangenis zat. En er is nog een ‘vermaekelyk liedeken van een manhaftig vrouwpersoon’ gemaakt, waarin het leven van Maria centraal staat. In haar verklaringen voor de rechtbank (1769) gaf ze nadrukkelijk aan ‘in de natuur een manspersoon, maar uiterlijk een vrouwspersoon’ te zijn. In het in de (autobiografische) ik-vorm geschreven De Bredasche Heldinne staat het nodige over haar diensttijd, waarin zij de naam Jan van Ant voerde. Er volgden twee huwelijken met vrouwen (de eerste keer als Jan, de tweede keer als Machiel), én evenzovele ontmaskeringen met daaropvolgende verbanningen. De wieg van Maria van Antwerpen stond in Breda, een deel van haar leven (van dienstmeid tot soldaat) speelde zich af in die stad en daar werd ze uiteindelijk ook begraven. Het kleurrijke verhaal dat in De Bredasche Heldinne uit de doeken wordt gedaan, sluit aan bij de traditie van de travestieromans die in de loop van de achttiende eeuw populair werden, en bij het populaire genre van de criminele biografie: de levensbeschrijving van beruchte misdadigers. Maar bovenal zijn het de biografische aspecten die het tot een bijzonder boek maken.

Het tweede Brabantse artikel is van de hand van Willem van den Elzen die onderzoek heeft gedaan naar de geschiedenis van misdaad en criminaliteit in Oss. In de rechtbankverslagen stuitte hij meer dan eens op de familienaam De Bie. In de periode van ongeveer 1850-1940 zijn leden van deze beruchte familie met enige regelmaat betrokken bij diefstallen, belastingontduiking, mishandeling en zelfs doodslag en moord. Als in de tweede helft van de negentiende eeuw meer aandacht komt voor handhaving en rechtspraak wordt er vanzelfsprekend meer opgetekend. Deze bronnen, samen met andere genealogische archieven, zorgen voor een beter zicht op een familiegeschiedenis in Oss. De sociale context waarbinnen dit gebeurde (armoe > diefstal > criminaliteit > misdaad) komt in het artikel aan bod, evenals de ‘gemakkelijke’ beschuldigingen aan het adres van de familie van een bij tijd en wijle corrupte overheid.

Genealogisch spoorzoeken aan de hand van foto’s is de kern van de bijdrage van Peter Eyckerman over een carte de visite van H.J. Tollens. Deze fotograaf was actief in Dordrecht, Roermond en Eindhoven. Van de ooit gemaakte carte de visite-foto’s is bij het overgrote deel niet te zeggen wie er is afgebeeld. De portretfoto was tenslotte niet meer alleen voor de allerrijksten weggelegd. Met een paar aanknopingspunten kan toch onderzoek gedaan worden naar de herkomst en de geportretteerden. Kleding, meubilair en de achtergrond kunnen, als je over meer foto’s uit hetzelfde atelier beschikt, van dienst zijn bij de datering. Ook de informatie over de fotograaf op de foto kan ons meer vertellen. En bestaat er een vermoeden van de geportretteerde dan heb je met genealogische data wellicht de sleutel in handen. Of als er een andere foto van de geportretteerde is overgeleverd. Maar dan moeten wel alle puzzelstukjes passen….

Drie artikelen met een totaal verschillende invalshoek; goed geschreven en prettig leesbaar. Zit er iets overeenkomstigs in? Ja! Brabant.

Vindplaats: T 09700

De zaak Organon. Geneesmiddelen in de greep van bedrijvenpoker

Begin januari verscheen een boek over Organon, het bedrijf uit Oss dat uitgroeide van een kleine insulineproducent tot een internationaal farmaceutisch bedrijf. Een bedrijf dat bekend werd door de meest gebruikte anticonceptiepil ter wereld. De zaak Organon verhaalt over hoe het kon dat een sterk bedrijf ten onder ging aan korttermijnwinstbejag van Amerikaanse multinationals en hun Nederlandse bondgenoten. De auteurs, Jack Burgers en Johan Heilbron, laten zien hoe dit kon gebeuren. Tachtig jaar lang was Organon een succes, onder andere door de anticonceptiepil. Organon was vernieuwend tot het laatst toe, maar ging toch ten onder. Hoogwaardig onderzoek en potentiële kennis verdwenen en ruim 2.000 banen gingen verloren, onder andere door de druk van de aandeelhouders. Achtereenvolgens komen in het boek aan de orde: de expansie, de pil, het mirakel van Oss, Organon binnen Akzo, de aandeelhoudersrevolutie, bedrijfsovernames, het Amerikaans regime, de gevolgen van de reorganisatie voor het personeel, het creatief provinciaal beleid en het Pivot Park.

Vindplaats: BRA V3 BURG 2018

Stilstaan bij de Struikelstenen in Oss

Voorjaar 2014 verscheen een boekje met wandelingen langs Struikelstenen in Oss.

Struikelstenen zijn stenen van 10 bij 10 cm die in het trottoir gelegd zijn bij het laatste woonadres van slachtoffers van het nationaalsocialisme. De stenen hebben een messing bovenkant met daarop naam en gegevens van deportatie en overlijden. Elk slachtoffer krijgt een eigen steen. Voor een adres kunnen dus meerdere stenen liggen. Struikelstenen heten zo, omdat je erover struikelt met je hoofd en je hart. Je moet buigen om de naam te kunnen lezen. 

In het boekje zijn de adressen geordend naar hun volgorde in de vier rondwandelingen. Het is een geheel geworden van feiten, herinneringen en impressies.

De Stolpersteine zijn ontworpen door kunstenaar Gunter Demnig uit Keulen die in 1994 begonnen is met het leggen van Struikelstenen. In Europa liggen er inmiddels meer dan 40.000. In Nederland kunt U in meer dan 60 gemeenten Struikelstenen vinden!

Meer boeken over de Tweede Wereldoorlog kunt u vinden in de rubriek N3.

Vindplaats: BRA N3 LEIJ 2014

Tijdschrift: Tussentijds

Tussentijds is het tijdschrift van Stichting De Werkende Mens, de historische kring voor Oss en omgeving. De stichting is in 1993 opgericht en ontstaan uit een groep geïnteresseerden die in het begin voornamelijk het boeiende en rijke industriële verleden van Oss in beeld wilden brengen. Zo zijn in Oss de eerste margarinefabrieken ter wereld opgericht (Jurgens in 1871, Van den Bergh in 1872). Ook grote bedrijven als tapijtfabriek Bergoss, de vleesfabrieken Zwan en UNOX, en de multinational Organon zijn in Oss begonnen. Vanwege het belangrijke industriële verleden van de stad heeft de stichting gekozen voor de naam De Werkende Mens.

Spoedig is men ook aandacht aan andere historische onderwerpen gaan besteden, want Oss heeft zeer oude wortels. Opgravingen hebben aangetoond dat de plaats al vanaf ca. 2.200 jaar v. Chr. continu bewoond is. Het grootste Vorstengraf van Nederland is hier teruggevonden. Momenteel staan in het tijdschrift Tussentijds verhalen en wetenswaardigheden over heden en verleden van Oss e.o., evenals verslagen van de excursies die ieder jaar gemaakt worden.
Van 1995 tot 1996 droeg deze periodiek dezelfde naam als de stichting; in 1997 is de naam veranderd in Tussentijds. Het tijdschrift verschijnt twee keer per jaar in een oplage va 250 exemplaren. Donateurs krijgen het blad toegestuurd. De PDF-versies zijn online te raadplegen.

Vindplaats: T 09733

Film 'De Bende van Oss' vandaag in première

'De Bende van Oss' van regisseur André van Duren en producent Mathijs van Heijningen is de eerste Nederlandse misdaadfilm die speelt in de jaren dertig van de vorige eeuw. De film is gebaseerd op ware historische feiten. Hoofdrolspeelster is caféhoudster Johanna van Heesch (gespeeld door Sylvia Hoeks) die zich uit het criminele milieu probeert onttrekken, maar steeds verder verwikkeld raakt in criminele zaken.
Vanavond is 'De Bende van Oss' de openingsfilm tijdens het Nederlands Film Festival te Utrecht. Een dag later volgt in Utopolis te Oss de Brabantse première. In aanwezigheid van Sylvia Hoeks en regisseur André van Duren zal bekend Brabant, participanten van de film en andere genodigden, de film als een van de eersten zien. Vanaf 29 september draait de film in de bioscoop.
Vele opnames van de film vonden plaats in en rondom Oss. Zo zijn de stadscènes gedraaid in Ravenstein. Regisseur André van Duren is zelf ook een Brabander en was al tijden geïntrigeerd door de gebeurtenissen in Oss.

Overal in de media wordt uitgebreid aandacht besteed aan deze film. Zo heeft het Brabants Dagblad een speciale internetsite gemaakt waar film en historie bijeengebracht worden. Afgelopen weekend besteedde het tv-programma 'Andere Tijden' aandacht aan de misdaad die welig tierde in Oss aan het begin van de twintigste eeuw. Via de website en 'Uitzending Gemist' is deze aflevering online nog te bekijken. Ook de VPRO-radiouitzending van 'O.V.T.' is online te beluisteren. Dan is er nog de website van organisatie Maturitas uit Oss. Naast historische achtergrondinformatie en informatie over de film kunt u hier lezen over het boek dat tegelijkertijd met de film gaat verschijnen. 'De bende van Oss: de sabel tegen het mes' is geschreven door historicus en cultuurdeskundige Gerard Rooijakkers en historicus Leo Hoeks. Op 22 september a.s. zal Uitgeverij Veerhuis samen met Maturitas dit boek presenteren. Het boek geeft niet alleen een historisch overzicht van feiten en gebeurtenissen, maar gaat tevens in op de beeldvorming rondom deze roemruchte bende. Ook wordt de situatie in Oss in een breder, Brabants perspectief geplaatst wat betreft geweld, sociale structuur en culturele achtergronden. Het boek bevat niet eerder gepubliceerd beeldmateriaal en nieuwe archiefvondsten.
Het boek is ook aangeschaft voor onze collectie en zal daar binnenkort te vinden zijn. Nader bericht daarover volgt.

Film en foto's bij rondleiding Rees Diepen, Oog voor mensen in Oss

Bekijk de rondleiding door Emy Thorissen bij de expositie in de bibliotheek in Oss.



Ellen Mattaar, fotografe, maakte die dag diverse foto's in de stijl van Rees Diepen. Zie hier het resultaat.