Een boekband met devotieprentjes

In 2023 kocht de Brabant-Collectie, gehuisvest in de Tilburgse Universiteitsbibliotheek, lot 405 op veiling 28 van Zwiggelaar Auctions aan. De aankoop betrof het embleemboek Den wech des eeuwich levens van P. Antonius Sucquet, in 1623 door Hendrik Aertssens gedrukt in Antwerpen. De afbeeldingen in het boek zijn gegraveerd door Boëtius à Bolswert (ca. 1580-1633), een in het Friese Bolsward geboren graveur die werkzaam was in Antwerpen. Belangwekkend is niet alleen de inhoud van het boek, maar ook de bijzondere boekband. Ingelegd op de kartonnen platten van de eenvoudige, perkamenten spitselband, genaaid op vier platte riempjes, vinden we namelijk ook twee Antwerpse prenten terug. Het is niet ongebruikelijk dat dergelijke spitselbanden versierd werden. Meestal worden deze minder verfijnd bestempelde en gekleurde banden aangeduid met de ongelukkige term ‘boerenband’. Ook boekbanden met prenten worden hiertoe gerekend.

In de zeventiende eeuw was Antwerpen een toonaangevend centrum voor de productie van devotieprenten. De stad was het katholiek bolwerk van waaruit de jezuïeten een tegenoffensief tegen de protestante bewegingen lanceerden: de contrareformatie. Met woord en beeld trachtten ze het geloof van de katholieken te verdiepen. Miljoenen prentjes van Jezus, Maria en alle heiligen werden tussen het einde van de zestiende en het begin van de achttiende vanuit Antwerpen verspreid over heel Europa en de toenmalige kolonies.

Voorplat zogenaamde ‘Boerenband’ oftewel gedecoreerde spitselband
met gravures van M. Cabbaey en J.J. Emmerechts.
In: P. Antonius Sucquet, Den wech des eeuwich levens, T‘Antwerpen by Hendrick Aertssens, 1623.
(Perkament en papier. Brabant-Collectie, Tilburg University. Vindplaats: KOD 024 D 07)

Op het voorplat is een prent aangebracht, waarop de apostel Petrus te zien is, zoals valt af te leiden uit de vermelding “S Petrvs” op de banderol en uit zijn attribuut, de sleutel van de hemelpoort. Rechtsonder staat de signatuur van de Antwerpse graveur, Michiel Cabbaey (1660-1722). De gravure is ingekleurd met behulp van sjablonen, die massaproductie van gekleurde prenten vereenvoudigden. Tot slot is de prent verder versierd met een decoratieve bloemenrand. Zulke randversieringen kwamen vanaf de zeventiende eeuw steeds vaker voor en werden veelvuldig vervaardigd door ‘verluchters’.

Achterplat zogenaamde ‘Boerenband’ oftewel gedecoreerde spitselband
met gravures van M. Cabbaey en J.J. Emmerechts.
In: P. Antonius Sucquet, Den wech des eeuwich levens, T‘Antwerpen by Hendrick Aertssens, 1623.
(Perkament en papier. Brabant-Collectie, Tilburg University. Vindplaats: KOD 024 D 07)

Op het achterplat zien we een minder vredelievend tafereel: twee personen staan op het punt onthoofd te worden. Het betreft hier de heilige Dimfna van Geel en de priester Gerebern, die na de weigering van Dimfna om met haar heidense, Ierse koningsvader te huwen, samen naar de omgeving van Geel vluchtten, maar daar gevonden en onthoofd werden. Ook deze prent is met behulp van sjablonen ingekleurd, maar is niet gesigneerd. Omdat de prent ook voorkomt in de omvangrijke prentencollectie van het Ruusbroecgenootschap (Universiteit Antwerpen) weten we dat de gravure op deze boekband niet compleet is. Hieronder stond oorspronkelijk nog een zesregelig berijmd gebed, voorafgegaan door de naam van de heilige en gevolgd door die van de vervaardiger. Deze prent is van de hand van Jacobus Josephus Emmerechts (1719-1765), werkzaam te Antwerpen.

Beide gravures op de band zijn aanzienlijk jonger dan het boek. Als we de periode waarin Jacobus Emmerechts werkzaam was in aanmerking nemen, kan deze versiering van de band pas ten vroegste rond het midden van de achttiende eeuw hebben plaatsgevonden. Dat betekent dat het boek ruim een eeuw na het verschijnen nog steeds relevant moet zijn geweest voor de toenmalige bezitter, die vermoedelijk woonachtig was in de huidige provincie Antwerpen, mogelijk zelfs in (de buurt van) Geel.

Deze bijdrage van Daniël Ermens is eerder gepubliceerd in het tijdschrift In Brabant, jg. 15, nr. 2 (juni 2024), p. 26-27. Bekijk de pdf van de rubriek Uit het archief.

Schenking fotocollectie Martinus en Theodorus Swinkels

Al in het begin van de twintigste eeuw legde dorpsfotograaf Martinus Johannes (Tinus) Swinkels het Brabantse leven in Lieshout en omgeving op glasplaat vast. Zijn kleinkinderen hebben op zondagmiddag 26 mei jl. tijdens een feestelijke bijeenkomst, waarbij ook de achterkleinkinderen aanwezig waren, formeel zijn oeuvre van ruim 900 glasnegatieven geschonken aan de Brabant-Collectie. Het is de dertiende - ditmaal géén ongeluksgetal - collectie van een Brabantse fotograaf die is overgedragen aan de Brabant-Collectie.

Na het welkomstwoord van Corné van Nispen, directeur Library & IT Services, gaf bibliothecaris Pia van Kroonenburgh uitleg over de Brabant-Collectie en haar werkterrein. Hoe deze collectie qua onderwerpen en werkgebied aansluit bij het oeuvre van de overige Brabantse fotografen in bezit van de Brabant-Collectie, werd uiteengezet door conservator Emy Thorissen. De schenking vormt een welkome aanvulling op het vroege tijdsbeeld van de regio Zuidoost-Brabant. Fotograaf Paul Slot verduidelijkte vervolgens aan de hand van een aantal voorbeelden zijn werkwijze bij het digitaliseren van de gehavende glasnegatieven. Door contrast toe te voegen is hij in staat om het vervaagde beeld grotendeels terug te halen. Als laatste kreeg Maarten Swinkels namens de familie het woord. Hij benadrukte het belang van de inspanningen van zijn vader Theodorus voor het behoud van de glasnegatieven en het achterhalen van informatie en verhalen bij de geportretteerden en locaties. Dit is de reden waarom de familie hecht aan de aanduiding als duo-collectie. Aansluitend ondertekenden de kleinkinderen Swinkels en Corné van Nispen de schenkingsovereenkomst.

Beeldimpressie van de bijeenkomst:

Ondertekening overdrachtsdocument door de kleinkinderen Swinkels en Corné van Nispen.
© Paul Slot | Brabant-Collectie, Tilburg University

Kleindochter Nicole van den Eijnde-Swinkels. 
© Paul Slot | Brabant-Collectie, Tilburg University

Kleinzoon Maarten Swinkels. 
© Paul Slot | Brabant-Collectie, Tilburg University

Kleindochter Saskia Swinkels. 
© Paul Slot | Brabant-Collectie, Tilburg University

Een feestelijke toast.
© Paul Slot | Brabant-Collectie, Tilburg University

Door deze schenking blijft het werk van fotograaf Tinus Swinkels onder optimale omstandigheden bewaard. Na een traject van digitaliseren en beschrijven zal de collectie online toegankelijk gemaakt worden voor het publiek.

Wandelen door de Brabant-Collectie: Van Raamsdonk naar Drunen

Etappe 8 Zuiderwaterlinie Wandelpad (21,4 km)

We starten onze wandeling vandaag bij knooppunt 56 aan de rand van Raamsdonk. Hier volgen we enkele kilometers van het Halve Zolenpad, het in 2004 geopende fietspad dat in een rechte lijn oostwaarts loopt tot aan Drunen. De naam verwijst naar de Langstraatspoorlijn die tussen 1886 en 1972 personen en goederen vervoerde van Lage Zwaluwe via Waalwijk naar ’s-Hertogenbosch. Dit traject werd in de volksmond het Halvezolenlijntje genoemd, een benaming die te koppelen is aan de bloeiende schoenenindustrie in deze streek. Op deze lijn trof men vaak handelsreizigers aan met hun onbruikbare monsters uit de fabriek, de zogenaamde ‘halve zolen’. In de ogen van sommigen verwijst het woord naar het feit dat de aanvankelijk beoogde spoorverdubbeling er nooit van is gekomen. Volgens anderen hangt de negatieve kwalificatie van ‘halve zool’ samen met de lage snelheid die de treinen op dit traject hadden…
Hoe dan ook, dat het tempo van leven indertijd (wat) lager lag dan nu moge duidelijk zijn. Hiervan getuigt ook onderstaande foto, die laat zien dat er genoeg tijd was op een halteplaats om het spoorwegpersoneel van een kopje koffie te voorzien.

Spoorweg 's-Hertogenbosch - Langstraat. Foto. Maker: Fotopersbureau Het Zuiden.
Datering: 16 oktober 1956. Formaat: 8,5 x 13,5 cm. Vindplaats: ML / 631.4 (4)

Daar waar de Langstraatspoorlijn een weg kruiste, lag een wachtpost. In totaal waren dat er 41. Iedere wachtpost werd bewoond door spoorwegpersoneel dat de taak had het traject te bewaken en te waarschuwen als er een trein aankwam. Een klein stukje terug op ons wandelpad, op de kruising Parallelweg – Stationstraat, staat Wachtpost 18. De post fungeerde vanaf het begin (november 1886) ook als stopplaats, omdat deze in het hart van Raamsdonk lag. In 1890 werd aan het woonhuis een wachtkamer met kaartjesloket gebouwd. In 1907 werd de stopplaats opgewaardeerd tot halte. Na de opheffing van het personenvervoer in 1950 werd de halte in 1972 ook gesloten voor goederenvervoer. Hierna kwam het gebouw in particuliere handen.
Wil je meer lezen over deze voormalige spoorlijn dan is het rijk geïllustreerde boek Het Halvezolenlijntje zeker een aanrader.

Voormalig station Raamsdonk. Reproductie van een prentbriefkaart. Maker,
uitgever en datering onbekend. Formaat: 11 x 15 cm. Vindplaats: R 11 / 352.11 (1)

Aangekomen bij knooppunt 72 aan de zuidwestkant van Waspik lopen we langs de plek waar van 1700 tot 1851 een houten standerdmolen stond. De resterende kruisplaten dateren uit 1841.

Onderste balken (kruisplaten) van de standerdmolen bij Waspik (september 2023).
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

Na Waspik verlaten we kort het Halve Zolenpad voor een ommetje langs twee waterplassen van natuurgebied De Vest. Hier lag vroeger een retranchement. Op onderstaande uitsneden van twee van onze historische kaarten, beide daterend uit de periode 1778-1779, staat dit verdedigingswerk ingetekend. Op de eerste uitsnede staat rechts de naam Wasbbeek, een oude benaming voor Waspik. Onder die naam is het retranchement ingetekend.

Uitsnede van: Kaart van het land van Heusden en Altenaa etc. Manuscriptkaart; pen, gekleurd.
Maker: D.G.B. van Dalhoff. Datering: 1778-1779. Formaat gehele kaart: 47,5 x 63,5 cm.
Vindplaats: Generaliteitsland Brabant / Oost / Land van Heusden en Altena / 1779 (1)

Uitsnede van: Caart figuratief van het Terrein en Limmiten tusschen 's-Hertogenbosch
en Geertruidenberg. Manuscriptkaart; pen, gekleurd. Maker: J.H.A. Camp. Datering: 1779.
Formaat gehele kaart: 38,5 x 90,5 cm. Vindplaats: Generaliteitsland Brabant / Oost / Langstraat / XVIII d (2)

Retranchement De Vest is in 1701, ten tijde van de Spaanse Successieoorlog, ontworpen door Menno van Coehoorn. Het was een zigzag aangelegde aarden wal met lunetten, redoutes en een gracht, bedoeld om te voorkomen dat vijandelijke Franse troepen Geertruidenberg zouden bereiken. Waspik en omgeving, gelegen op een zandrug, konden namelijk niet onder water gezet worden en zonder het retranchement zou er een gat in de Zuiderwaterlinie komen. Geleidelijk aan raakte het bouwwerk verwaarloosd en in 1724 was er weinig meer van over. Zo’n 20 jaar later, met wederom oprukkende Franse legers, werd het retranchement nieuw leven ingeblazen. Tijdens de Belgische Opstand in 1832 deed het voor het laatst dienst als verdedigingswerk.
Aan het einde van het rondje om de waterplassen lopen we langs het kunstwerk Ode aan de Zandrug (Sannah Belzer), waarin de kronkelende hoogtelijnen van een historisch kaart terug komen.

Weer op het Halve Zolenpad aangekomen slaan we bij knooppunt 77 linksaf en bereiken het Zuiderafwateringskanaal.

Zuiderafwateringskanaal (september 2023).
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

Via een graspad volgen we, met enkele onderbrekingen, dit kanaal een heel eind verder oostwaarts. En dat is absoluut geen straf, want we bevinden ons nu in het Natura 2000-gebied genaamd de Westelijke Langstraat. Het gebied strekt zich uit van Waspik tot Waalwijk en bestaat uit verschillende natuurterreinen. Zoals de Dulver, waar we door een elzenbroekbos lopen en een eendenkooi uit 1820 passeren.

We verlaten kort de natuur en lopen Capelle binnen via de Hoofdstraat, met op nr. 70 een voormalige leerlooierij en op 68 een fraai herenhuis uit de 19e eeuw. Rechts afslaand naar de Schoolstraat lopen we langs een vaart. Tot de 17e eeuw vormde deze vaart, evenals de haven van Capelle, een belangrijke schakel in de doorvoer van turf naar de grote steden. We vervolgen onze route over het graspad langs het Zuiderafwateringskanaal waar we kunnen genieten van de rust en weidse uitzichten. We passeren zes waterpartijen, de zogenaamde petgaten, die overbleven na de turfwinning. We zijn in natuurgebied De Dullaert waar de liefhebber nog een klein uitstapje kan maken naar een nabijgelegen vogelkijkhut. Dit gebied, dat ook behoort tot de eerder genoemde Westelijke Langstraat, is als laatste ontgonnen. Tot omstreeks 1925 was het een nat gebied waar arme boeren op kleine schaal kavels ontgonnen. In het kader van de werkverschaffing is het moeras in de jaren 1930 droog gemaakt. Een relict uit die tijd is onderstaand pomphuisje.

Oud pomphuisje in De Dullaert (september 2023).
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

De laatste kilometers naar Waalwijk hebben ook een hoge natuurwaarde, maar bedenk vooraf dat het hier erg nat kan zijn en dat de markering soms lastig te vinden is. Dit is het slagenlandschap Labbegat (een andere naam voor petgat). In de middeleeuwen was het een moerassig en geïsoleerd gebied, totdat de graaf van Holland in 1422 opdracht gaf voor het aanleggen van een dijk. Hier vormden zich de eerste nederzettingen van de Langstraat. Door turfwinning ontstonden haaks op de dijk smalle percelen, gescheiden door sloten die zorgden voor de afvoer van het grondwater. Na de turfwinning werd het gebied gebruikt voor weide- en hooiland. Nu ligt er de nadruk op natuurbehoud.
Wil je verder lezen of beeldmateriaal bekijken over de Langstraat, raadpleeg dan onze collectie via BCfinder.

We lopen Waalwijk in en passeren onderweg enkele mooie voorbeelden van kerkelijke architectuur. Zoals allereerst de Kerk aan de Haven en iets verderop de Sint-Jan de Doperkerk met zijn karakteristieke koperen koepels. Laatstgenoemde kerk met vroegchristelijke en Byzantijnse kenmerken, gewijd in 1925, is ontworpen door architect H.W. Valk. Tot de religieuze kunstvoorwerpen van deze kerk behoort de kruiswegstatie door Charles Eyck, bestaande uit 14 terracotta tegelreliëfs. Deze objecten zijn gefotografeerd door Martien Coppens en de vintage prints kun je op onze beeldbank tot in detail inzoomen en bewonderen. Iets verder op onze route, langs de Winterdijk, staat de Oude Toren. Dit is een overblijfsel van de in 1911 gesloopte parochiekerk van Baardwijk. De toren kon gered worden van de slopershamer, werd gerestaureerd en kreeg de status van rijksmonument. De voormalige kerk staat op onderstaande uitsnede van een kaart uit onze collectie, evenals de Baardwijkse Overlaat waar we nu naar toe lopen.

Uitsnede van: Caart figuratief van het Terrein en Limitten tusschen 's-Hertogenbosch
en Geertruidenberg. Manuscriptkaart; pen, gekleurd. Maker: J.H.A. Camp. Datering: 1779.
Formaat gehele kaart: 38,5 x 90,5 cm. Vindplaats: Generaliteitsland Brabant / Oost / Langstraat / XVIII d (2)

Een overlaat zorgt voor de afvoer van water bij hoge waterstanden. Deze bij Baardwijk, gerealiseerd in 1766, had niet alleen als functie het opvangen van Maaswater bij overstromingen. Een heel stelsel van dijken en een ingenieus inundatieplan moesten vanaf 1794 ook jarenlang vijandelijke legers tegen houden. Nu heeft het strijdtoneel plaats gemaakt voor een fraai bos- en waterrijk gebied.

En zo bereiken we knooppunt 39 aan de zuidrand van Drunen, het eindpunt van vandaag. De volgende keer lopen we via Heusden naar Vlijmen.

Bronnen:

• Gemeente Waalwijk. Bureau Communicatie: Van spoorlijn naar halvezolenpark. Waalwijk: Gemeente Waalwijk, 2007. Vindplaats: CBM 967 F 66
• J. Heijenbrok: Het Halvezolenlijntje. De Langstraatspoorlijn van Lage Zwaluwe naar 's-Hertogenbosch 1866-2011. Utrecht: Matrijs, 2011. Vindplaats: BRA V3 HEIJ 2011
• W. Knoop: Capelle 750 jaar. Sprang-Capelle: Vereniging voor Heemkunde Sprang-Capelle e.o., 2007. Vindplaats: BRA Y KNOO 2007
• N. Mathlener: De Vest, Waspiks bolwerk terug in het landschap. In: Op 't goede spoor, 2009, nr. 33, pag. 3-7. Vindplaats: T 09686
• M. van Prooijen: Het natuurgebied de Dulver: de Eendenkooi. In: Bruggeske, 1988, nr. 1, pag. 35-58. Vindplaats: T 08314
• M. van Prooijen: De Eendenkooi in "De Dulver". In: Bruggeske, 1993, nr. 1, pag. 85-102. Vindplaats: T 08314
• W. Sars: Plan De Vest. In: Op 't goede spoor, 2006, nr. 29, pag. 76-80. Vindplaats: T 09686
• A. Spee e.a.: Kleine monumenten: Geertruidenberg, Raamsdonkveer, Raamsdonk. Geertruidenberg: Oudheidkundige Kring 'Geertruydenberghe', 2013. Vindplaats: BRA J3 SPEE 2013
• S. Vughts: De oude toren aan de Winterdijk in Baardwijk. In: De Klopkei, 1996, nr. 1, pag. 22-25. Vindplaats: T 07471

Historische winkelinterieurs

Niets is zo aan verandering onderhevig als een winkelinrichting. In de afgelopen decennia hebben veel winkels oude functionele en decoratieve elementen als etalage, toonbank, voorraadkasten of tegeltableaus verloren. Gelukkig is het interieur van de Bossche bakkerswinkel aan de Hinthamerstraat nauwelijks gewijzigd. De neogotische houten binnenpui en de kleurrijke tegeltableaus, vervaardigd door de Amsterdamse pateelfabriek De Distel in 1903, zijn echte blikvangers. Niet verwonderlijk dat dit pand in 2007 de Brabantse Monumentenprijs kreeg, een onderscheiding voor de mooiste monumentale winkel van Brabant. Dit Gesamtkunstwerk is van grote cultuurhistorische waarde en is eveneens een toeristische trekpleister voor de stad. 

Van even grote waarde is het intact gebleven interieur van de oudste drogisterij in Breda. Aan het plafond en aan de wand hangen kruiden en oude posters, in de hoek staat een oude weegschaal en in de originele houten schappen bevinden zich nog steeds oudhollandse snoepjes, drop, etherische olie, wierook en klassieke zeep. 

Nog steeds zijn de karakteristieke winkelpuien van kruideniersimperium De Gruyter met geglazuurde blauwe tegels en oude belettering winkelnaam in enkele Brabantse plaatsen te zien, zoals aan de Prinsenkade en de Haagweg in Breda, aan de Hinthamerstraat in ’s-Hertogenbosch en aan de Gasthuisring in Tilburg. Van het pand, nu een reisbureau, aan de Veestraat in Helmond bleef niet alleen de originele voorgevel behouden, maar ook de tegeltableaus van het interieur.

Daniël en Deborah van Schijndel achter de glazen toonbank van de Bakkerswinkel De Broodspecialist aan de Hinthamerstraat 89 in ‘s-Hertogenbosch, 2014. Op de achtergrond toonden de kleurrijke Jugendstiltegeltableaus de weg die het graan had afgelegd (zaaien, oogsten, malen en brood bakken).
(Foto: Marc Bolsius, ‘s-Hertogenbosch)

Reisbureau D-reizen gehuisvest in het interieur
van de voormalige winkel De Gruyter (1917) aan de Veestraat 2 in Helmond, 2014.
(Foto: Marc Bolsius, ‘s-Hertogenbosch)

Vaak past een nieuwe eigenaar de inrichting rigoureus aan, moeten de winkels plaats maken voor gelijkvormige, grote internationale ketens of gaan ze ten onder door de opkomst van webwinkels. Historische winkelinterieurs zoals die van de genoemde bakkerswinkel en drogisterij zijn daardoor zeldzaam geworden: ze verdwijnen steeds meer of worden bedreigd. Winkelinterieurs die niet beschermd zijn als rijks- of gemeentelijk monument zijn extra kwetsbaar. Gelukkig zijn er diverse mogelijkheden tot behoud. Soms krijgt het interieur een aangepaste functie en blijft het bestaan in zijn historische context, zoals een oude bakkerij die wordt uitgebreid met een lunchroom of een boekwinkel waar je ook koffie of thee kunt drinken. Ook zijn er voorbeelden van winkels die een andere functie krijgen, zoals horecagelegenheid of woning. Soms is er zelfs sprake van een verplaatsing, dan wordt het interieur ondergebracht in een andere winkel of streekmuseum. Dit beeldverhaal is dan ook een pleidooi voor het behoud van authentieke winkelinterieurs! 

Beeldmateriaal over dit onderwerp is slechts mondjesmaat te vinden. Getoond wordt de overgang van het bedienen en afwegen achter de toonbank van losse grutterswaren en later voorverpakte artikelen tot de kleinschalige zelfbedieningszaken, ook wel bekend als de buurtsuper. Vooral persfotografen maakten opnamen van winkelinterieurs voor de dag- en weekbladen. Het zijn vaak statische foto’s, denk aan een winkelopening (te zien aan de vele bloemstukken) of -sluiting, een jubileum of een portret van de beste winkelier van het dorp. Soms poseren eigenaren en hun personeel trots achter de toonbank en slechts incidenteel werden klanten in de winkel op de gevoelige plaat vastgelegd. Het is bijzonder dat in de Brabantse archieven ook enkele familiekiekjes van vóór 1920 zijn aangetroffen. Deze foto’s zijn nu een bron van kennis over de vroegere gang van zaken en inrichting in winkels. 

Interieur van de winkel in Vluchtoord Uden voor Belgen tijdens de Eerste Wereldoorlog, 1914.
Uitg. Grafische Kunstinrichting C. Uiterwijk, Rotterdam.
(Fotograaf onbekend. Prentbriefkaart. Brabant-Collectie, Tilburg University)

Buurtkruidenier Ton Beks (ViVo-winkel, kruising tussen kruidenier
en eerste zelfbedieningswinkel) in Asten, circa 1955.
(Foto: Gaston Remery. Brabant-Collectie, Tilburg University)

Slagerij Harrie Geboers aan de Nieuwstraat in Eersel, 1962.
Op 18 september 1963 begon hij op deze locatie de eerste supermarkt in de Kempen.
(Foto: Gaston Remery. Brabant-Collectie, Tilburg University)

Deze bijdrage van Emy Thorissen is eerder gepubliceerd in het tijdschrift In Brabant, jg. 15, nr. 1 (maart 2024), p. 38-51. Bekijk de pdf van het beeldverhaal. Ook online gepubliceerd op 4 april 2024 in de rubriek ‘Sprekend Verleden’  van Univers. 

Prentbriefkaarten Magazine: veelzijdig en bruikbaar

In de kasten van de Brabant-Collectie kun je sinds begin 2023 ook het tijdschrift Prentbriefkaarten Magazine aantreffen. Het is een uitgave van de Vereniging Documentatie Prentbriefkaarten en een voortzetting van het VDP-Bulletin. In het tijdschrift, dat vier keer per jaar verschijnt en aan zijn 41e jaargang bezig is, komt een keur aan binnen- en ook wel buitenlandse onderwerpen aan bod, uiteraard met de prentbriefkaart als verbindend element. Het blad heeft een levendige lay-out en herbergt veel (full colour) beeldmateriaal. De verzamelaar van prentbriefkaarten kan er zijn hart ophalen en inzicht krijgen in de veelzijdigheid van zijn hobby. Maar ook diegenen die professioneel met prentbriefkaarten bezig zijn, zoals de Brabant-Collectie, kunnen er veel van hun gading vinden. Zo komen met enige regelmaat Brabantse onderwerpen aan bod die direct of indirect verband houden met onze collectie.

De bedrijfsgeschiedenis van Steen- en handelsdrukkerij Gestel en Zoon in Eindhoven en de (bescheiden) rol die prentbriefkaarten hierin hebben gespeeld, worden in nummer 155 (1e kwartaal 2023) nauwgezet belicht door de vaker als kwartet optredende auteurs Jan Spoorenberg, Henk Voskuilen, Antoon Bosselaers en Peter Don. Een overzicht van de bekende kaarten van deze drukkerij is in het artikel opgenomen en biedt daarmee aanknopingspunten bij de beschrijving van prentbriefkaarten uit de Brabant-Collectie. De fascinatie voor prentbriefkaarten bij Jan Spoorenberg (YouTube-filmpje, vanaf 14.26 min.), die elders ook veel over Eindhovense prentbriefkaarten heeft geschreven, komt duidelijk naar voren in het interview met hem dat in nummer 159 (1e kwartaal 2024) van het periodiek is opgenomen.

In thematische artikelen van het Prentbriefkaarten Magazine komt vaak het verzamelaspect naar voren. Zo vertelt Eric Wiggers in nummer 157 (3e kwartaal 2023) over de totstandkoming van zijn verzameling DAF-ansichten. De “Brabantse” (vracht)auto als getekend of gefotografeerd onderwerp levert een veelzijdig resultaat aan kaarten op. Ook de informatie op de achterzijde van de kaarten illustreert de diversiteit in het gebruik van auto’s op prentbriefkaarten, zo maakt het artikel duidelijk.

Fotograaf Aug.F.W. Vogt op het motorvoertuig waarmee hij rondtrok om stads- en dorpsgezichten vast te leggen. Overgenomen uit: Eigen Haard, 1905 (Universiteitsbibliotheek Tilburg University)

Bij het merendeel van alle ooit uitgegeven prentbriefkaarten is helaas niet bekend wie de fotograaf is geweest. Het is om die reden bijzonder dat recentelijk een hele reeks prentbriefkaarten van de uitgever Berkers Verbunt uit Asten aan een fotograaf gekoppeld is kunnen worden, te weten August F.W. Vogt (1871-1922). Jac. Biemans doet in nummer 159 verslag van het onderzoek naar de rol van deze Amsterdamse fotograaf in het oeuvre van de drukkers Adrianus Berkers (1874-1950) en Aloïsius Verbunt (1876-1942). De motorfiets die op enkele kaarten staat afgebeeld, is blijkens het kenteken eigendom van Vogt. Hij is dus voor (een deel van) de serie ingehuurd om voor Berkers Verbunt met de motorfiets op pad te gaan en dorps- en stadsgezichten vast te leggen. Het artikel is verschenen bij gelegenheid van de uitgave van Noord-Brabant en Limburg in 1906. De beroemde prentbriefkaarten van Berkers Verbunt (Pictures Publishers, 2023). Alle 675 met het Tintum Novum-procedé tot stand gekomen prentbriefkaarten zijn in deze lijvige publicatie (416 pagina’s!) opgenomen. Als je dit resultaat in boekvorm ziet, hoop je dat het in de toekomst, onder meer met behulp van de steeds betere digitale zoekmogelijkheden, mogelijk is om ook een beter beeld te krijgen van andere drukkerijen, uitgeverijen en/of fotografen van prentbriefkaarten.

De Brabant-Collectie beheert inmiddels bijna 25.000 prentbriefkaarten, met name van Brabants Dorpsleven en topografisch van aard. Een deel hiervan wacht nog op digitale ontsluiting. En om auteursrechtelijke redenen staat een flink deel zonder afbeelding in BCfinder, maar ze zijn wel allemaal ter plekke raadpleegbaar. Bij de beschrijving wordt regelmatig gebruik gemaakt van de informatie die via de Vereniging Documentatie Prentbriefkaarten ontsloten is, want ook de website van de VDP heeft voor de geïnteresseerde leek, de verzamelaar en de professional veel te bieden.

Vindplaats: T 11092

Het schrobbelèr kookboek

November 2023 verscheen een kookboek ter gelegenheid van het 50-jarig jubileum van de bekende Tilburgse kruidenlikeur schrobbelèr. Deze drank vond zijn oorsprong in de huisbar van Tilburger Jan Wassing tijdens carnaval. Hij creëerde de kruidenlikeur voor eigen gebruik en zijn zoon Pieter-Jan bracht het op de markt. Van een uit de hand gelopen hobby is schrobbelèr momenteel bekend tot ver buiten Tilburg en is het een echt familiebedrijf geworden. In het boek komen verhalen over de geschiedenis van de likeur aan bod, evenals een vijftigtal unieke recepten. Van lunch tot diner en van hartige maaltijden tot zoete desserts, alle gemaakt met schrobbelèr. De recepten zijn ingedeeld in verschillende hoofdstukken van koffietijd tot nachthap. Er is altijd een passend recept te vinden van bonbons tot bitterbal. Schrobbeler, een veelzijdig likeur. Zelfs Guus Meeuwis schreef er een lied over…

Vindplaats: BRA H4 SLOE 2023

Wandelen door de Brabant-Collectie: Van Oosterhout naar Raamsdonk

Etappe 7 Zuiderwaterlinie Wandelpad (22,3 km)

Vandaag wandelen we vanuit Oosterhout in noordelijke richting via Geertruidenberg naar het eindpunt Raamsdonk. Net als in etappe 6 liggen begin- en eindpunt voor een wandelaar slechts zo’n 9 km uit elkaar, maar door allerlei interessante slingers te maken in het Brabantse land wandelen we wat extra kilometers. Op onderstaande uitsnede van een historische kaart uit 1810 kun je het gebied zien waar we vandaag doorheen lopen én enkele historische plekken die de vorige keer op ons pad lagen.

Uitsnede van: Carte Figurative De L'Arrondiessement de Breda Formée En Grande
Partie par H. Verhees etc. Pentekening, gekleurd. Maker: Hendrik Verhees. Datering: 1810.
Formaat gehele kaart: 57,5 x 91 cm. Vindplaats: Bataafs Brabant / West / 1810 (1) 

Bij knooppunt 38 gaan we via het viaduct het Wilhelminakanaal over. Onderstaande prentbriefkaart toont de situatie rond 1938, toen hier nog een draaibrug lag. Deze werd op 30 oktober 1944 door de Duitsers tijdens hun terugtocht opgeblazen.

Oosterhout Bredascheweg - Wilhelminakanaal. Prentbriefkaart. Maker en uitgever onbekend.
Datering: ca. 1938. Formaat: 9 x 14 cm. Vindplaats: pbk-O 31 / 132 (1)

Aan de overkant van het water komen we langs Bredaseweg 106, een rijksmonument. Dit gebouw van architect Jan Verheul dateert uit 1901 en huisvestte tot 1927 bierbrouwerij De Gekroonde Bel. In de bibliotheek van Tilburg University bevindt zich een fraai boekwerkje uit 1904, waarin vol lof over het pand wordt gesproken (pag. 7): “Wie thans de tramlijn volgt van Breda naar Oosterhout, ziet op weinige minuten afstands van laatstgenoemde plaats een prachtgebouw verrijzen, dat als het ware eenieders aandacht tot zich trekt. Ontworpen in den nieuwen stijl, regelmatig doorgevoerd, doch met vermijding der twee uitersten, heeft de heer J. Verheul Dzn., architect te Rotterdam, naar wiens teekening en ontwerp het gebouw is uitgevoerd, een doorslaand bewijs gegeven, dat ook voor fabrieksgebouwen schoonheid van vorm te paren is aan doelmatigheid van inrichting.” De uitgave is verluchtigd met enkele foto’s, waaronder deze.

Voorgevel van bierbrouwerij De Gekroonde Bel. In: Noordbrabantsch-Beiersch
bierbrouwerij "De Gekroonde Bel", Oosterhout (N.-Br.) etc. Pag. 2. Vindplaats: CBM C 06333

De voorgevel is opgesierd met enkele kleurige tegeltableaus, vervaardigd door de Faïence- en Tegelfabriek Holland te Utrecht. Hieronder een voorbeeld van zo’n tableau, te vinden aan de rechterzijde van het pand. Biergilde De Gecroonde Bel hanteert deze afbeelding momenteel als zijn logo.

Tegeltableau met het beeldmerk van De Gekroonde Bel.
Bredaseweg 106/106 A, Oosterhout. © Jolanda van den Akker / 
Brabant-Collectie, Tilburg University

Van 1927 tot 1935 was hier een bierbottelarij gevestigd. Daarna nam Philips het terrein over en vestigde er eerst gloeilampenfabriek Volt en later PDM Magneetbanden. Na een restauratie van het complex biedt het momenteel plaats aan diverse kantoor- en bedrijfsruimtes.

Via het Slotpark lopen we verder oostwaarts en passeren op Zandheuvel 51 de voormalige Sint-Vincentiusschool (nu: Speelgoed- en Carnavalsmuseum ‘Op Stelten’). De Brabant-Collectie is in het bezit van onderstaande prentbriefkaart van het gebouw dat stamt uit 1914.

St. Vincentiusschool a/d Zandheuvel. Oosterhout. Prentbriefkaart. Maker,
uitgever en datering onbekend. Formaat: 9 x 14 cm. Vindplaats: pbk-O 31 / 610.11 (1)

We bevinden ons nu in het beschermde stadsgezicht De Heilige Driehoek, waarvan de kern gevormd wordt door drie aan elkaar grenzende kloostercomplexen. Aan de rechterkant bevindt zich op Zandheuvel 90 de Onze Lieve Vrouweabdij. Iets verderop, aan de Kloosterdreef, ligt Sint-Catharinadal. Het derde kloostercomplex, de Sint-Paulusabdij, ligt niet op onze route. Het gebied is omgeven door tuinen, landerijen en boerderijen. Het is gesitueerd op de rand van het hoge en het lage deel van Oosterhout. Je vindt er houtwallen en oude waterlopen die in de volksmond rullekes werden genoemd.

Een paar kilometer verderop ligt iets van onze route verwijderd de Slotbosse Toren, een restant van het uit 1289 daterende kasteel Strijen. Toen edelman Willem van Duvenvoorde rond 1325 het terrein opkocht, maakte hij er een van de grootste kastelen in Brabant en Holland van. In de 16e eeuw, tijdens de Tachtigjarige Oorlog, werd het vernietigd en nooit meer herbouwd. Nu rest een 25 meter hoge hoektoren, gelegen op een eilandje omringd door sloten.

Toren van kasteel Strijen, Oosterhout. Gekleurde pen-/penseeltekening.
Maker en datering onbekend. Vindplaats: O 31 / 820.11 Strij (8)

We lopen noordwaarts en laten Oosterhout achter ons. Nadat we onder de drukke A59 door zijn gewandeld, lopen we langs de oevers van de Donge en krijgen al snel de voormalige Dongecentrale in zicht.

Zicht vanaf de zuidkant op de Dongecentrale (augustus 2023).
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

Deze eerste provinciale elektriciteitscentrale van Noord-Brabant deed dienst van 1919 tot 2011. Na een grondige restauratie is het momenteel een event-locatie. Op deze webpagina is de geschiedenis van dit bijzondere gebouw mooi in beeld gebracht.

Na de brug over de Donge bereiken we Geertruidenberg waar we het pad over de stadswal volgen. Deze plaats, gelegen aan belangrijke vaarroutes, kreeg in 1213 stadsrechten en was van oorsprong Hollands. Willem van Oranje gaf na zijn Inname van Geertruidenberg in 1573 de opdracht de middeleeuwse stadsmuur te vervangen door een gebastioneerd stelsel. In de 17e eeuw zorgde Menno van Coehoorn voor verdere uitbreidingen en werd de stad een strategische plaats in de Zuiderwaterlinie. In 1813 werd Geertruidenberg definitief bij (Noord-)Brabant gevoegd.
Onderstaande kaart uit onze collectie geeft een indruk van de stad in de 18e eeuw.

Grondtekening van de Stad Geertruidenberg. Kopergravure. Maker onbekend.
Uitgever: Isaak Tirion. Datering: 1747. Formaat: 20,7 x 32,2 cm. Vindplaats: G 22.1 / 020 (9)

We verlaten het onverharde pad en lopen langs de Zuil van de Toekomst en de Zuil van de Geschiedenis. Deze twee pilaren, in 2013 vervaardigd ter gelegenheid van 800 jaar stadsrechten, staan in de buurt van waar ooit een stadspoort stond. Iets verderop herinnert een beeld van een man die twee platen in de vorm van een V wegduwt aan de zogenaamde Broodcrossing van 19 mei 1945. Bij het beeld staat een replica van een historisch tegeltableau. Hierop worden de inwoners van Geertruidenberg bedankt voor de voedselhulp die zij boden aan Hardinxveld-Giessendam in mei 1945.

Heb je zin en tijd, dan kun je in Geertruidenberg een kleine omweg maken om nog wat extra bezienswaardigheden te bekijken, zoals de Hoofdwacht, het Arsenaal, het Staatenbolwerk met het Kruithuis en de Oude Wacht. Onze route gaat echter naar de Markt, een prima plek overigens voor een pauze. De typische vorm van deze markt vindt zijn oorsprong in de zandrug waarop de stad gebouwd is.

Geertruidenberg. Markt.. Prentbriefkaart. Maker: Arthur Klitzsch. Uitgever: Gez. de Wit.
Datering: 1929. Formaat: 9 x 14 cm. Vindplaats: pbk-G 22.1 / 121 Mark (6)

Ben je op zoek naar meer historische prentbriefkaarten? Kom dan eens langs bij de Brabant-Collectie, bijvoorbeeld voor het nieuwe boekwerkje Een glashelder verhaal van Bas Zijlmans en Cees Schuller, dat gaat over de omzwervingen van een serie glasnegatieven van Geertruidenbergse prentbriefkaarten. Of bekijk vanuit thuis onze website BCfinder en ontdek wat we nog meer in huis hebben over deze fraaie vestingstad.

Opnieuw steken we de rivier Donge over en bereiken Raamsdonkveer. Hier maken we een kleine lus naar fort Lunet aan de Donge, gebouwd tussen 1837-1839 om de Zuiderwaterlinie en vesting Geertruidenberg te versterken. Ook zorgde het voor de verdediging van de Donge en de straatweg Breda-Gorinchem. Fort Lunet is in 1919 opgeheven als verdedigingswerk. Na een restauratie in 2012-2014 is hier momenteel een escaperoom met restaurant gevestigd.

We steken de A59 over bij knooppunt Hooipolder en zien aan de rechterhand een watertoren naar ontwerp van Hendrik Sangster. Iets verderop ziet de goede observeerder aan Oosterhoutseweg nr. 79 nog een fraai bouwwerk, namelijk een voormalig stoomgemaal daterend uit 1901.
Nadat we onder de A27 door zijn gegaan volgen we een fraai pad langs rivier de Donge. Daar waar de rivier naar rechts gaat, slaan wij links af en zien in de verte de St. Bavokerk van Raamsdonk, het eindpunt van vandaag. De volgende keer lopen we naar Drunen.

Zicht op de St. Bavokerk van Raamsdonk (augustus 2023).
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

Bronnen:

• Noordbrabantsch-Beiersch bierbrouwerij "De Gekroonde Bel", Oosterhout (N.-Br.): beschrijving der inrichting. Bergen op Zoom: Juten, 1904. Vindplaats: CBM C 06333
• J. Hoek: Raamsdonk en Raamsdonkveer: ten tijde van weleer. Raamsdonkveer: Vèrse Hoeven, 1995. Vindplaats: BRA Z6 HOEK 1995
• A. Spee e.a.: Kleine monumenten: Geertruidenberg, Raamsdonkveer, Raamsdonk. Geertruidenberg: Oudheidkundige Kring 'Geertruydenberghe', 2013. Vindplaats: BRA J3 SPEE 2013
• H. Tielemans: Wandelen door vergeten Oosterhout: een greep uit de fotocollectie van Harrie Tielemans. Raamsdonkveer: Vèrse Hoeven, 1999. Vindplaats: BRA Z6 TIEL 1999
• B. Zijlmans en C. Schuller: Een glashelder verhaal: de omzwervingen van een serie glasnegatieven van Geertruidenbergse prentbriefkaarten. Geertruidenberg, 2023. Vindplaats: BRA Y3 ZIJL 2023