Tydingen die belang hebben. 250 jaar Brabants Dagblad 1771-2021

Vorige maand verscheen het boek 'Tydingen die belang hebben' ter gelegenheid van het 250-jarig bestaan van het Brabants Dagblad. Op 2 juli 1771 begint, met de 's Hertogenbossche Dingsdagse en Vrydagse Courant, de 250 jaar geschiedenis van het Brabants Dagblad toen in ’s-Hertogenbosch de eerste Brabantse krant verscheen. De oudste kranten waren nog saai, hadden een kleine oplage en waren bedoeld voor de notabelen. Aan het eind van de 19e eeuw werden de oplages hoger en richtte men zich ook meer tot het volk. In de afgelopen eeuwen veranderde de krant van vorm en naam. Vaste rubrieken, sport-, regionaal- en plaatselijk nieuws, foto’s en puzzels. Meer en meer werd het een ‘moderne’ krant. Kranten volgden elkaar snel op en werden samengevoegd. In 1910 is er de eerste grote dagbladfusie in Brabant. Het Huisgezin gaat samen met de Noord-Brabanter-Noordbrabants Dagblad. In 1941 werd door de Duitsers een fusie afgedwongen tussen de twee grote Brabantse Nieuwsbladen: Het Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbossche Courant en Het Noordbrabants Dagblad-Het Huisgezin. De krant blijft katholiek, maar wordt meer een spreekbuis van de Duitsers. Opstandige redacteuren verzetten zich tegen de overheid en kerk. Na de Tweede Wereldoorlog hebben de kranten niets meer te maken met de katholieke censor die alles schrapt wat de katholieke kerk niet aanstaat, maar de invloed van de kerk op de inhoud blijft. Vanaf 1959 gaat de krant verder als Brabants Dagblad en is het officieel geen katholieke krant meer.

De Brabant-Collectie bezit de originele Bossche kranten vanaf 1771. Deze zijn vanwege de kwetsbaarheid helaas niet raadpleegbaar. Wel zijn de kranten grotendeels gedigitaliseerd en te vinden op Delpher, met een alfabetisch overzicht van alle beschikbare kranten via deze link.

Vindplaats: BRA R ZUIJ 2021

Wandelen door de Brabant-Collectie: Van Balsvoort naar station Boxtel

Etappe 2 Brabants Vennenpad (ong. 10 km)

We pakken de draad op waar we de vorige keer gebleven zijn, bij de voormalige landbouwenclave Balsvoort.

Informatiebord Balsvoort
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

Op het informatiebord van Natuurmonumenten staat dat de oude naam voor deze plek, Baensffoert, is terug te vinden in geschriften uit 1312. Gerald van Berkel heeft in “Noord-Brabantse plaatsnamen verklaard” een lemma opgenomen over deze plaats: “Balsvoort (Oisterwijk) 1312 kopie 17e eeuw Baensffoert, Baentsffoert, 1393 Balstvoert, 1453 aen die belversvoert, 1604 Balsvoert, 1679 Balfort bij der Brugge, 1840 BALVOORT of Balsfoort, ook wel Belveren; Samenstelling van voort, →voorde ‘doorwaadbare plaats’, en een onduidelijk eerste deel. Zie ook →Belvert.” Nog meer informatie is te vinden in de uitgebreide studie “Kampina en Oisterwijkse Bossen en Vennen” van Jan Neefjes en Hans Bleuming. Het begon met één boerderij, die mogelijk als herberg diende. In 1442 is de vermelding ‘die Hove tot Batsfoirt’ te vinden en in 1487 komen we de naam Boutsvoert tegen. De hoeve werd verpacht en de daaropvolgende jaren diverse malen gekocht en verkocht. Een kadasterkaart van rond 1832 toont vier boerderijen; er is dan sprake van een landbouwenclave. Waarom die daar ligt, op anderhalf uur lopen van de omliggende dorpen, is onduidelijk. Wellicht speelde de aanwezigheid van een voorde bij rivier de Beerze een rol. Maar ook de vrij gunstige vestigingsomstandigheden, met droge grond voor de akkers en broekgebieden voor beweiding en hooiwinning, kunnen bepalend zijn geweest aldus Neefjes en Bleuming.
Vanaf 1834 koopt Candidus ten Brink (1795-1860), een Rotterdamse rentenier en grondeigenaar, een groot aantal percelen op de Kampinase heide, waaronder landgoed Balsvoort. Hij zorgt voor de ontginning van de woeste heidegronden en de aanplant van productiebos. In 1887 verkoopt familie Ten Brink het landgoed en daarna komt het in verschillende handen terecht, met Natuurmonumenten als uiteindelijke eigenaar in 1928. In 1931 pacht familie Schut een boerderij op Balsvoort. Als vader binnen enkele jaren sterft, zet moeder Schut samen met haar negen kinderen de pacht voort. De weduwe vangt in de oorlogsjaren regelmatig kinderen uit grote steden op die vanwege bombardementen op het platteland worden ondergebracht. Zo ook het 13-jarige Rotterdamse meisje Annie Remken. Haar broertje is ondergebracht bij een boerderij in de buurt. Op de dag dat de ouders hun kinderen komen halen, voltrekt zich een tragedie. Het meisje fietst een stukje vooruit, maar verdwijnt spoorloos. Niet veel later wordt ze dood, door verwurging omgebracht, aangetroffen in de Oisterwijkse bossen. Vrij snel wordt een verdachte gearresteerd, Theo van Berkel, die eerder al verdacht werd van de moord op het Tilburgse meisje Ria Pagie. Van Berkel wordt veroordeeld tot 15 jaar gevangenisstraf, maar na zijn vrijlating in 1959 wordt opnieuw een kind zijn slachtoffer, nu in Limburg. Oud-hoofdcommissaris J.A. Blaauw vertelt in zijn boek “Plaats delict: Nederland” over zijn onderzoek naar deze seriemoordenaar, die ook in de Verenigde Staten zijn sporen heeft nagelaten.
Oktober 1944 slaat het noodlot wederom toe bij familie Schut. De broers Hein, Theo en Bernard helpen onderduikers en doen mee aan voedseltransporten. Het Oisterwijks verzet houdt in een stal op Balsvoort zeven Duitse militairen gevangen, maar laat hen op 4 oktober 1944 vrij, zonder dat familie Schut dit weet. Represailles kunnen niet uitblijven en op 6 oktober worden Hein en Bernard Schut door een Duits peloton aangehouden. Bernard wordt bij een vluchtpoging doodgeschoten. Hein wordt meegenomen naar Oisterwijk, verhoord en een dag later geëxecuteerd bij Klein Aderven. Moeder Schut is na dit voorval nooit meer teruggekeerd naar de boerderij. Deze filmbeelden op YouTube vertellen over de tragedie en tonen daarnaast interessant historisch fotomateriaal van Balsvoort, de gebroeders Schut en hun boerderij. De laatste boerderij op Balsvoort is bewoond tot 1984; deze wordt in 1986 door Natuurmonumenten afgebroken. In 2015 blaast deze vereniging het gebied nieuw leven in: akkers, poelen, weilanden en houtwallen worden hersteld. Een stukje van de muren is opnieuw opgetrokken, zodat de contouren van de laatste boerderij weer zichtbaar zijn. Een paneel van Iris Hofland maakt de geschiedenis van de plek inzichtelijk.

Balsvoort anno 2021
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

De Brabant-Collectie bezit enkele historische kaarten waarop de enclave Balsvoort is te vinden. Op onderstaande kaart (periode 1775-1800) staat de plaats vlak boven de schaalstok, rechtsonder in beeld.

Kaartje van Boxtel met deszelfs gehuchten
Formaat: 33 x 41.5 cm. Schaal: 9.6 cm = Schaal van 1000 Roeden Rijnlands
Vindplaats: Generaliteitsland Brabant / Oost / Baronie van Boxtel / XVIII d (2)

Op deze kaart uit 1789 wordt de plaats geschreven als Balsfoort en is eveneens te vinden rechtsonder in beeld, links van de legenda.

Caart figuratief vande Baronie van Boxtel en Heerlykheyt Liempde, met de
Steenweg van de Stadt 's-Hertogenbosch tot Best etc.
Formaat: 19 x 29 cm. Schaal: 14 cm = Schaal van 3000 Roeden Reynlandse maat,
zynde twee Uuren gaans. Vindplaats: Generaliteitsland Brabant / Oost / Baronie van Boxtel / XVIII d (3)

We vervolgen onze route en komen al snel uit bij Banisveld. Een veldnamenboek uit 1471 vermeldt de naam Barentsvelt en in 1832 duikt de naam Banisveld op. Heb je interesse in kadasterkaarten van die tijd, kijk dan zeker op de website van Heemkunde Boxtel. Met een tool die voor iedereen toegankelijk is, kun je die kaarten van Boxtel (en Liempde) als overlay op de huidige kaart van Google Earth leggen. Rond 1860 is het gebied verkaveld in een dubbel sterpatroon met bos, oftewel een sterrenbos. Mogelijk is er sprake van een warande, aldus Neefjes en Bleuming. In de jaren 50 van de twintigste eeuw wordt het gebied gebruikt voor intensieve landbouw en veeteelt. De Brabant-Collectie bezit onderstaande kaart uit 1949. Rechtsonder in beeld is Banisveld, en ook Balsvoort, te zien.

No. 51 A Oirschot. Verkend in 1949
Formaat: 23 x 40 cm. Vindplaats: Provincie Noord-Brabant / Oost / Oisterwijk / 1949 (1)

Het gebied is ook in gebruik geweest als vuilstortplaats van gemeente Boxtel (tot maart 1978) en als vliegplaats van Modelvliegtuigclub Boxtel (tot januari 1998). Natuurmonumenten koopt het terrein op in 1996 en laat het een transformatie ondergaan. De vuilnisbelt wordt afgedekt en omgevormd tot een heuvel inclusief een in 2019 nieuw opgeleverde uitkijktoren als eerbetoon aan oud-boswachter Frans Kapteijns. De voedselrijke, bemeste bovenlaag van Banisveld is afgevoerd en door verschraling van de grond komen bijzondere planten uit de onderliggende zaadbodem weer tot ontwikkeling. Bekijk hier de filmbeelden van Banisveld deel 1 en deel 2, waarin Frans Kapteijns je meeneemt in dit gebied.

Uitkijktoren Banisveld
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

Na Banisveld volgt een prachtig stukje natuur langs de meanderende Beerze. Dat dit riviertje zijn oorspronkelijke loop behouden heeft, is te danken aan Pieter van Tienhoven, medeoprichter van Natuurmonumenten. Bekijk hier enkele foto’s die Noud Aartsen maakte van dit gebied in de jaren 1970-80. Via het Kerkpad, een pad dat door de eeuwen heen ook door de bewoners van Balsvoort is gebruikt, en De Roond lopen we naar station Boxtel, het eindpunt van vandaag. De volgende keer gaan we vanaf hier naar Groot Duijfhuis.

Bronnen:

• Gerald van Berkel: Noord-Brabantse plaatsnamen verklaard. Rotterdam: mijnbestseller.nl, 2017
• J.H.A.M. van Nimwegen: Van vuilnisbelt tot modelvliegveld; Boxtelse luchtvaartenthousiasten en hun geschiedenis. Boxtel: Modelvliegtuigclub, 1998. Vindplaats: BRA V3 NIMW 1998
• Jan Neefjes & Hans Bleumink: Kampina en Oisterwijkse Bossen en Vennen; Historisch-landschappelijke inventarisatie. Boxtel: Overland, oktober 2015. Vindplaats: BRA Z4 NEEF 2015

Het Brabants Kasteel

Het tijdschrift met deze titel is uniek voor Nederland, want Noord-Brabant is de enige provincie met een ‘specialistisch tijdschrift op kastelengebied’, zo vertelt ons de vereniging Vrienden van Brabantse Kastelen op haar website. Ze streeft ernaar driemaal per jaar een nummer te laten verschijnen. In 2021 zijn we toe aan jaargang 42. In het tijdschrift is verenigingsnieuws opgenomen en worden actuele ontwikkelingen rond Brabantse kastelen beschreven. De hoofdmoot beslaat echter wetenschappelijk verantwoorde artikelen over kastelen, ook in het gebied dat vroeger tot het hertogdom Brabant behoorde. Uiteraard staan de bouw- en bewoningsgeschiedenis van een kasteel vaak centraal in het gepubliceerde onderzoek. Hierbij passeren veel namen met een lokale betekenis de revue, maar het kan ook zijn dat de kasteelheer meer grond in eigendom heeft en verhalen over verschillende kastelen aan elkaar geknoopt kunnen worden. Auteurs koppelen deze informatie aan toponymie, cartografische documenten uit uiteenlopende tijden, kadastergegevens en topografische tekeningen en verwerken dit alles in leesbare artikelen die echt niet alleen interessant zijn voor ‘kasteelfreaks’.

In het jongste nummer gaat ir. Jan Timmers op zoek naar het oudste kasteel van (Aarle-)Rixtel. De historische context gaat terug tot in de twaalfde eeuw; eigenaren en familierelaties (van de Van Rixtels) worden nauwgezet uit de doeken gedaan. De werkelijke positie van de – verdwenen – kerk van Rixtel is een belangrijk aspect van de geschiedenis van het kasteel. Wat opvalt is de verhoogde ligging van de kerk en een hoeve. Deze ligging wordt in het begin van de negentiende eeuw nog door Stephanus Hanewinckel opgemerkt. Ook het artikel van Peter Seinen en Guus Braun gaat over bouwgeschiedenis. In dit geval betreft het kasteel Heeze en wel de periode tussen 1300 en 1662. Dit laatste jaar staat voor de rigoureuze verbouwing die architect Pieter Post toen in gang zette. De oorspronkelijke plannen zouden niets heel hebben gelaten van het oude kasteel, maar (gelukkig) vond een groot deel van de verbouwing, door geldgebrek bij de opdrachtgever, geen doorgang. Exacte projectie van oude tekeningen op de huidige situatie en bouwhistorisch- en bronnenonderzoek worden gecombineerd met archeologische waarnemingen. Dat de auteurs geen absoluut verhaal wensen te presenteren, bewijst de laatste zin van hun artikel: ‘Het beste dat we kunnen bieden is de meest logische interpretatie van de gegevens die we hebben en die moeten met reserve worden benaderd’. En zo hoort het met onderzoek, omdat het altijd weer anders kan worden, te zijn.

De Brabant-Collectie herbergt ook veel documentatie over Brabantse kastelen, in woord (boeken en tijdschriftartikelen) en beeld. Je kunt dit natuurlijk raadplegen via BCfinder, maar je kunt ook – op afspraak via brabant@tilburguniversity.edu – een bezoek brengen aan de collecties.

Mini-expositie 'Made in Brabant: bijzondere banden en boeken'

Op 6 november jl. vond het Festival ‘Boeken in Brabant’ van de Stichting De Brabantse Hoeders in de LocHal in Tilburg plaats: een drukbezocht evenement voor jong en oud. Het thema ‘Boeken in Brabant’ vormde een goede aanleiding om juist eens het in Brabant met de hand gebonden en industrieel vervaardigde boek in de schijnwerpers te zetten. Niet de inhoud van het boek, maar de uiterlijke vorm - de boekband dus - staat centraal.

Cover tentoonstellingscatalogus

Bij de mini-exposite Made in Brabant: bijzondere banden en boeken in de Universiteitsbibliotheek Tilburg is een gelijknamige catalogus verschenen. Hierin wordt de ontwikkeling van de Brabantse boekband ‘met zevenmijlslaarzen’ in woord en beeld gebracht. Uit alle erfgoedcollecties in de universiteitsbibliotheek is geput: o.a. uit de kloostercollecties, de kinderboekencollectie Buijnsters-Smets en de voormalige wetenschappelijke bibliotheek van het Provinciaal Genootschap voor Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant, nu de Brabant-Collectie genaamd.

Centraal in de expositie staan de handboekbanden uit de Middeleeuwen tot en met de eenentwintigste eeuw, net als de fraaie sierpapieren omslagen uit de zeventiende tot de twintigste eeuw. De opkomst van de uitgeversband wordt getoond, evenals de machinaal vervaardigde boekbanden met als hoogtepunt de prachtige Art Nouveau en Art Deco banden. Verder is er speciale aandacht voor negentiende- en twintigste-eeuwse kinderboeken, en ook voor enkele bijzondere uitgaven en private presses tussen 1930-2000. De Brabantse drukkers, schrijvers en kunstenaars passeren eveneens de revue. 

Wat de opbouw van de tentoonstelling betreft, die is zoveel mogelijk chronologisch gehouden. De insteek is van meet af aan Brabants geweest, maar dat bleek helaas niet in alle gevallen mogelijk. Met betrekking tot de materialiteit van het boek gaat het niet altijd om Brabantse boeken of banden, maar deze zijn wel degelijk afkomstig uit Brabantse verzamelingen. Soms is het boek niet in het huidige Noord-Brabant gedrukt, maar in het Hertogdom Brabant. Of heeft het alleen maar een Brabants onderwerp. Kijk met verwondering naar deze ‘schone slaapsters’ uit de magazijnen van de Brabant-Collectie en Universiteitsbibliotheek Tilburg.

Lees artikelen in de pers in In Brabant, Brabant Cultureel, Stadsnieuws en Devotionalia. 

Locatie: Universiteitsbibliotheek Tilburg op niveau 0 (handboekbanden) en 1 (uitgeversbanden).

Te zien: t/m 21 februari 2022. 

Catalogus gratis verkrijgbaar bij de balies.

Lotus: Jermain de Rozario, van vuilnisman tot sterrenchef

Eind juli verscheen een boek over de opmerkelijke carrière van Jermaine de Rozario uit Helmond. Jermaine, afkomstig uit een groot gezin, stopte op zijn 15de met school, ging het huis uit en had veel verschillende baantjes. Hij leidde een zwervend bestaan, kreeg verkeerde vrienden, kwam op illegale feesten, raakte aan de drugs en kreeg hoge schulden. Vier jaar later krijgt hij er genoeg van, stopt met de drugs, gaat op zichzelf wonen en vindt een baan als vuilnisman. Dit houdt hij een jaar vol. Dan kiest hij voor de horeca, met aanvankelijk diverse baantjes in de bediening. Dan komt hij, via een baan als eerstejaars leerling kok en zelfstandig werkende kok bij ‘t Parlement in Helmond, terecht bij Soenil Bahadoer van De Lindehof in Nuenen. Daar heeft hij het zwaar, maar hij leert er wel de kneepjes van het vak. Na als chef-kok bij ’t Parlement in Helmond en als chef de partie bij De Lindehof in Nuenen gewerkt te hebben, opent hij in 2016 met hulp van een investeerder zijn eigen restaurant De Rozario in Helmond. In het boek vertelt hij niet alleen over zijn successen en angsten, maar ook over zijn harde regime in de keuken, de vervelende gasten en de manier waarop zijn gerechten tot stand komen. De Rozario kookt met zijn hart en op zijn gevoel. Regels lapt hij aan zijn laars.

Vindplaats: BRA H3 HOFF 2021

Vrijheid en Verwarring: kloosterleven in de jaren zestig

MUSEUM KRONA, UDEN 

6 november 2021 t/m 15 mei 2022

Ruim zestig jaar geleden begon het decennium dat het religieuze leven in Brabant grondig zou veranderen. Van binnenuit (Vaticanum II) en van buitenaf kwam een ongekende vernieuwingsbeweging opgang. De expositie Vrijheid en Verwarring verbeeldt de drastische omwenteling in de kerk, en in de kloosters in het bijzonder, gedurende dit bewogen decennium. Vrijheid en Verwarring is tot stand gekomen dankzij een samenwerking van Museum Krona met de Brabant-Collectie (Tilburg University) en Berne Media.

In korte tijd werd het (bijna) monopolie van de reguliere geestelijkheid op zorg en onderwijs opgegeven en veranderde de visie op de missie radicaal. Contemplatieve vrouwenkloosters openden de poorten en lieten de tralies in de bezoekkamers verwijderen. Gehoorzaamheid wordt ingeruild voor eigen verantwoordelijkheid, de hiërarchische kerk maakt plaats voor een kerk van de armen. Deze ontwikkelingen krijgen een expliciete vertaling in het habijt, dat aan de tijd wordt aangepast of zelfs geheel wordt afgelegd.  De veranderingen werden door sommigen met vreugde ontvangen, anderen vonden het te snel gaan. Maar voor velen in de buitenwereld gingen de omwentelingen achter de kloostermuren nog niet snel genoeg. Het resulteerde naar het einde van het decennium toe in verwarring, verdeeldheid en verdriet. Massale uittredingen gingen gepaard met een moeizaam proces van heroriëntatie.

Verdeeld over tien luiken en met uniek bronmateriaal wordt getoond hoe snel en dramatisch deze revolutie zich voltrok. Een revolutie die bepalend zou blijken te zijn voor de topografie van de kloosters en situatie binnen de gemeenschappen anno 2021. De expositie sluit daarmee nauw aan bij het ‘Jaar van kloosterleven 2021 in Brabant’.

De Clarissen van Megen 1961.
Foto door Guus Bekooy, collectie Museum Krona

GRUTS: Twintigers nu en toen

Popmuziek en hippies, demonstraties en bezettingen: het waren de jongere generaties die nadrukkelijk hun stempel op de jaren zestig hebben gedrukt.  Hoe hebben de twintigers van toen die tijd ervaren en hoe kijken de twintigers van nu terug op de ‘sixties’? Deze vraag heeft Museum Krona voorgelegd aan vier studenten die deelnemen aan GRUTS, een programma van de provincie Noord-Brabant waarin studenten (mbo, hbo en wo) betrokken worden om mee te denken over vraagstukken m.b.t. erfgoed om zo een verbinding te maken tussen erfgoed en de eigen generatie. Voor de expositie ontwikkelen de studenten ‘Jouw Kloosup’. Met deze webapp kan de gebruiker zijn of haar kloosterlogo samenstellen door antwoorden te geven op vragen en ‘challenges’ aan te gaan. In deze ‘challlenges’ worden de waarden van het kloosterleven verbonden met trends die relevant zijn voor jongeren (care (zorg)), footprint (duurzaamheid/groen), mind (meditatie) en bubble (groep, gemeenschap). Tevens wordt een kritische parallel getrokken tussen de verzuiling – ontzuiling toen en de nieuwe ‘verzuiling’ via social communities nu. 

Publicatie

Ter gelegenheid van de expositie verschijnt een publicatie uitgegeven door Berne Media, met bijdragen van kloosterlingen en deskundigen en uniek beeldmateriaal uit de collecties van Museum Krona en de Brabant-Collectie (Tilburg University) e.a.

Partners

Het project is een samenwerking tussen Berne Media (Abdij van Berne), Brabant-Collectie (Tilburg University), Museum Krona en de Provincie Noord-Brabant.

Met medewerking van: Katholiek Documentatie Centrum, Nijmegen; Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven Sint-Agatha; Landpark Assisi, Biezenmortel; Regina Coeli, Vught; andere orden en congregaties.

Wandelen door de Brabant-Collectie: Van Groot Speijck naar Balsvoort

Etappe 1 Brabants Vennenpad (ong. 13 km)

De start van de wandeling bij Natuurpoort Bezoekerscentrum Oisterwijk is meteen een mooie gelegenheid de historie in te duiken. Al ruim honderd jaar staat hier een horecagelegenheid genaamd Groot Speijck, zij het dat de originele gebouwen in 2008 gesloopt zijn en in 2015 plaats hebben gemaakt voor nieuwbouw. Oud-boswachter Frans Kapteijns gaat in een interview terug in de tijd naar 1612, toen Hendrik van Rivieren een stukje grond kocht op deze plek en er in 1622 de Spijthoeve bouwde. Nog meer informatie en historisch beeldmateriaal staat in het fraaie en zeer lezenswaardige boekje Groot Speijck: parel in het groen (2015) van Hester van Delden, dat ook online raadpleegbaar is. Ze schrijft dat hier een voormalig buurtschap lag genaamd Spijk, een naam die refereert aan een doorwaadbare plaats in een beek. Volgens een akte in het archief van de Schepenbank van ’s-Hertogenbosch was er al in 1452 sprake van een Grote en Kleine Spijk. Door de jaren heen zijn er verschillende schrijfwijzen gehanteerd voor het gebied: Spijc, Spijk, Spyk, Speijck en Speyck.
In 1901 startte Evert Michels als uitbater van café Groot Speijck, dat hij in 1913 uitbreidde tot café-restaurant. Uiteindelijk hebben er drie generaties Michels gezeten die Groot Speijck tot een legendarische ontmoetingsplek hebben gemaakt. In 1912 dreigden de Oisterwijkse bossen en vennen teloor te gaan door de plannen van een exploitatiemaatschappij. Maar de nog jonge Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten stak daar een stokje voor en kocht in de periode 1913-1916 een groot deel van het gebied op, waaronder landgoed Groot Speijck. De gebouwen bleven in particuliere handen.

Oisterwijk. "Groot-Speyck"
Prentbriefkaart. Maker onbekend. Datering: na 1915
Vindplaats: pbk-O 18.2 / 351.11 Groo (2)

Tijdens de oorlogsjaren werd familie Michels gedwongen Groot Speijck te verlaten, omdat de Duitse bezetters het confisqueerden voor huisvesting van Russische krijgsgevangenen. Na de oorlog pakte familie Michels de draad weer op, om in de jaren vijftig landelijk bekend te worden met hun Brabantse koffietafels.

Groot Speyck in 1912. Groot Speyck in 1932
Foto. Maker: Foto Atelier Schreurs. Datering: na 1912
Vindplaats: O 18.2 / 351.11 Groo (2)

In de jaren negentig bouwden Harrie en Marijke Michels hun werkzaamheden langzaam af en juli 2007 sloot Groot Speijck definitief haar deuren. Toen eind november 2007 het bezoekerscentrum van Natuurmonumenten volledig afbrandde, maakte deze vereniging de slimme keuze het pand op te kopen en het om te bouwen tot een gloednieuw bezoekerscentrum annex horecagelegenheid. Na de sloop is het vertrouwde aanzicht behouden gebleven door dak en entree in dezelfde stijl terug te brengen. Aan de zijkanten zijn lage, strakke veranda’s gebouwd. Binnen zijn restaurant en natuurbeleving nauw met elkaar verweven.

Groot Speijck anno 2021
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

Tijd om weer verder te wandelen. Al snel passeren we het Brouwkuipven, dat de familie Michels overigens regelmatig gebruikte om in te zwemmen. De naamgeving van dit ven is niet helemaal duidelijk. Zo zou het kunnen verwijzen naar de bierbrouwers die hier vroeger hun kuipen schoonspoelden. Of louter naar de vorm van het ven, dat lijkt op een brouwkuip. In ieder geval zag het er een eeuw geleden haast hetzelfde uit als nu. Overigens is dat laatste niet vanzelfsprekend. Natuurmonumenten voert regelmatig werkzaamheden uit aan de bossen en vennen die lijden onder de overdaad aan stikstof.

Brouwkuip-ven, Oisterwijk
Foto. Maker: Foto Atelier Schreurs. Datering: na 1912
Vindplaats: O 18.2 / 930 (22)

Brouwkuipven anno 2021
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

Niet veel later komen we de volgende uitspanning tegen: Boshuis Venkraai. Wederom een plek met historie, zoals te lezen is in ons blog over de Zwarte Stern. Venkraai is de oude benaming voor deze vogel, die vroeger broedde in de Oisterwijkse vennen. De geschiedenis van het Boshuis gaat terug tot 1915, toen Natuurmonumenten er een woning bouwde voor de boswachter. Hij mocht zijn parttime salaris aanvullen door de verkoop van limonade en koffie aan wandelaars. De Brabant-Collectie heeft onderstaande prentbriefkaart in haar bezit, maar kijk vooral ook op de site van het Boshuis waar een afbeelding staat uit 1912 genaamd Boerderij ‘Venkraai’.

Oisterwijk. Café "Venkraai"
Prentbriefkaart. Maker onbekend. Datering: na 1910
Vindplaats: pbk-O 18.2 / 351.11 Venk (1)

Boshuis Venkraai anno 2021
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

We vervolgen ons pad om vrij snel de derde horecagelegenheid te bereiken, te weten café Mie Pieters. Beeldmateriaal is te vinden op de site van het café, waar tevens te lezen is dat het vroeger Jagers- en Visserslust heette. Ook het anekdotische verhaal van Pierre van Beek op de site van Cubra is de moeite waard om te lezen.
Al met al lijkt deze etappe wel een kroegentocht, maar onderweg is zeker ook veel natuurschoon te zien. Na de bossen en vennen volgt de heide van de Kampina, waar Noud Aartsen een aantal foto’s heeft gemaakt die te zien zijn via onze database BCfinder.

Het eindpunt van vandaag is Balsvoort. De volgende keer lopen we vanaf hier naar station Boxtel.

Kampina 1965
Foto. Maker: Noud Aartsen. Datering: 1965
Vindplaats: NA/BL/24/004
© Noud Aartsen / Brabant-Collectie, Tilburg University