Prentbriefkaarten Magazine: veelzijdig en bruikbaar

In de kasten van de Brabant-Collectie kun je sinds begin 2023 ook het tijdschrift Prentbriefkaarten Magazine aantreffen. Het is een uitgave van de Vereniging Documentatie Prentbriefkaarten en een voortzetting van het VDP-Bulletin. In het tijdschrift, dat vier keer per jaar verschijnt en aan zijn 41e jaargang bezig is, komt een keur aan binnen- en ook wel buitenlandse onderwerpen aan bod, uiteraard met de prentbriefkaart als verbindend element. Het blad heeft een levendige lay-out en herbergt veel (full colour) beeldmateriaal. De verzamelaar van prentbriefkaarten kan er zijn hart ophalen en inzicht krijgen in de veelzijdigheid van zijn hobby. Maar ook diegenen die professioneel met prentbriefkaarten bezig zijn, zoals de Brabant-Collectie, kunnen er veel van hun gading vinden. Zo komen met enige regelmaat Brabantse onderwerpen aan bod die direct of indirect verband houden met onze collectie.

De bedrijfsgeschiedenis van Steen- en handelsdrukkerij Gestel en Zoon in Eindhoven en de (bescheiden) rol die prentbriefkaarten hierin hebben gespeeld, worden in nummer 155 (1e kwartaal 2023) nauwgezet belicht door de vaker als kwartet optredende auteurs Jan Spoorenberg, Henk Voskuilen, Antoon Bosselaers en Peter Don. Een overzicht van de bekende kaarten van deze drukkerij is in het artikel opgenomen en biedt daarmee aanknopingspunten bij de beschrijving van prentbriefkaarten uit de Brabant-Collectie. De fascinatie voor prentbriefkaarten bij Jan Spoorenberg (YouTube-filmpje, vanaf 14.26 min.), die elders ook veel over Eindhovense prentbriefkaarten heeft geschreven, komt duidelijk naar voren in het interview met hem dat in nummer 159 (1e kwartaal 2024) van het periodiek is opgenomen.

In thematische artikelen van het Prentbriefkaarten Magazine komt vaak het verzamelaspect naar voren. Zo vertelt Eric Wiggers in nummer 157 (3e kwartaal 2023) over de totstandkoming van zijn verzameling DAF-ansichten. De “Brabantse” (vracht)auto als getekend of gefotografeerd onderwerp levert een veelzijdig resultaat aan kaarten op. Ook de informatie op de achterzijde van de kaarten illustreert de diversiteit in het gebruik van auto’s op prentbriefkaarten, zo maakt het artikel duidelijk.

Fotograaf Aug.F.W. Vogt op het motorvoertuig waarmee hij rondtrok om stads- en dorpsgezichten vast te leggen. Overgenomen uit: Eigen Haard, 1905 (Universiteitsbibliotheek Tilburg University)

Bij het merendeel van alle ooit uitgegeven prentbriefkaarten is helaas niet bekend wie de fotograaf is geweest. Het is om die reden bijzonder dat recentelijk een hele reeks prentbriefkaarten van de uitgever Berkers Verbunt uit Asten aan een fotograaf gekoppeld is kunnen worden, te weten August F.W. Vogt (1871-1922). Jac. Biemans doet in nummer 159 verslag van het onderzoek naar de rol van deze Amsterdamse fotograaf in het oeuvre van de drukkers Adrianus Berkers (1874-1950) en Aloïsius Verbunt (1876-1942). De motorfiets die op enkele kaarten staat afgebeeld, is blijkens het kenteken eigendom van Vogt. Hij is dus voor (een deel van) de serie ingehuurd om voor Berkers Verbunt met de motorfiets op pad te gaan en dorps- en stadsgezichten vast te leggen. Het artikel is verschenen bij gelegenheid van de uitgave van Noord-Brabant en Limburg in 1906. De beroemde prentbriefkaarten van Berkers Verbunt (Pictures Publishers, 2023). Alle 675 met het Tintum Novum-procedé tot stand gekomen prentbriefkaarten zijn in deze lijvige publicatie (416 pagina’s!) opgenomen. Als je dit resultaat in boekvorm ziet, hoop je dat het in de toekomst, onder meer met behulp van de steeds betere digitale zoekmogelijkheden, mogelijk is om ook een beter beeld te krijgen van andere drukkerijen, uitgeverijen en/of fotografen van prentbriefkaarten.

De Brabant-Collectie beheert inmiddels bijna 25.000 prentbriefkaarten, met name van Brabants Dorpsleven en topografisch van aard. Een deel hiervan wacht nog op digitale ontsluiting. En om auteursrechtelijke redenen staat een flink deel zonder afbeelding in BCfinder, maar ze zijn wel allemaal ter plekke raadpleegbaar. Bij de beschrijving wordt regelmatig gebruik gemaakt van de informatie die via de Vereniging Documentatie Prentbriefkaarten ontsloten is, want ook de website van de VDP heeft voor de geïnteresseerde leek, de verzamelaar en de professional veel te bieden.

Vindplaats: T 11092

Het schrobbelèr kookboek

November 2023 verscheen een kookboek ter gelegenheid van het 50-jarig jubileum van de bekende Tilburgse kruidenlikeur schrobbelèr. Deze drank vond zijn oorsprong in de huisbar van Tilburger Jan Wassing tijdens carnaval. Hij creëerde de kruidenlikeur voor eigen gebruik en zijn zoon Pieter-Jan bracht het op de markt. Van een uit de hand gelopen hobby is schrobbelèr momenteel bekend tot ver buiten Tilburg en is het een echt familiebedrijf geworden. In het boek komen verhalen over de geschiedenis van de likeur aan bod, evenals een vijftigtal unieke recepten. Van lunch tot diner en van hartige maaltijden tot zoete desserts, alle gemaakt met schrobbelèr. De recepten zijn ingedeeld in verschillende hoofdstukken van koffietijd tot nachthap. Er is altijd een passend recept te vinden van bonbons tot bitterbal. Schrobbeler, een veelzijdig likeur. Zelfs Guus Meeuwis schreef er een lied over…

Vindplaats: BRA H4 SLOE 2023

Wandelen door de Brabant-Collectie: Van Oosterhout naar Raamsdonk

Etappe 7 Zuiderwaterlinie Wandelpad (22,3 km)

Vandaag wandelen we vanuit Oosterhout in noordelijke richting via Geertruidenberg naar het eindpunt Raamsdonk. Net als in etappe 6 liggen begin- en eindpunt voor een wandelaar slechts zo’n 9 km uit elkaar, maar door allerlei interessante slingers te maken in het Brabantse land wandelen we wat extra kilometers. Op onderstaande uitsnede van een historische kaart uit 1810 kun je het gebied zien waar we vandaag doorheen lopen én enkele historische plekken die de vorige keer op ons pad lagen.

Uitsnede van: Carte Figurative De L'Arrondiessement de Breda Formée En Grande
Partie par H. Verhees etc. Pentekening, gekleurd. Maker: Hendrik Verhees. Datering: 1810.
Formaat gehele kaart: 57,5 x 91 cm. Vindplaats: Bataafs Brabant / West / 1810 (1) 

Bij knooppunt 38 gaan we via het viaduct het Wilhelminakanaal over. Onderstaande prentbriefkaart toont de situatie rond 1938, toen hier nog een draaibrug lag. Deze werd op 30 oktober 1944 door de Duitsers tijdens hun terugtocht opgeblazen.

Oosterhout Bredascheweg - Wilhelminakanaal. Prentbriefkaart. Maker en uitgever onbekend.
Datering: ca. 1938. Formaat: 9 x 14 cm. Vindplaats: pbk-O 31 / 132 (1)

Aan de overkant van het water komen we langs Bredaseweg 106, een rijksmonument. Dit gebouw van architect Jan Verheul dateert uit 1901 en huisvestte tot 1927 bierbrouwerij De Gekroonde Bel. In de bibliotheek van Tilburg University bevindt zich een fraai boekwerkje uit 1904, waarin vol lof over het pand wordt gesproken (pag. 7): “Wie thans de tramlijn volgt van Breda naar Oosterhout, ziet op weinige minuten afstands van laatstgenoemde plaats een prachtgebouw verrijzen, dat als het ware eenieders aandacht tot zich trekt. Ontworpen in den nieuwen stijl, regelmatig doorgevoerd, doch met vermijding der twee uitersten, heeft de heer J. Verheul Dzn., architect te Rotterdam, naar wiens teekening en ontwerp het gebouw is uitgevoerd, een doorslaand bewijs gegeven, dat ook voor fabrieksgebouwen schoonheid van vorm te paren is aan doelmatigheid van inrichting.” De uitgave is verluchtigd met enkele foto’s, waaronder deze.

Voorgevel van bierbrouwerij De Gekroonde Bel. In: Noordbrabantsch-Beiersch
bierbrouwerij "De Gekroonde Bel", Oosterhout (N.-Br.) etc. Pag. 2. Vindplaats: CBM C 06333

De voorgevel is opgesierd met enkele kleurige tegeltableaus, vervaardigd door de Faïence- en Tegelfabriek Holland te Utrecht. Hieronder een voorbeeld van zo’n tableau, te vinden aan de rechterzijde van het pand. Biergilde De Gecroonde Bel hanteert deze afbeelding momenteel als zijn logo.

Tegeltableau met het beeldmerk van De Gekroonde Bel.
Bredaseweg 106/106 A, Oosterhout. © Jolanda van den Akker / 
Brabant-Collectie, Tilburg University

Van 1927 tot 1935 was hier een bierbottelarij gevestigd. Daarna nam Philips het terrein over en vestigde er eerst gloeilampenfabriek Volt en later PDM Magneetbanden. Na een restauratie van het complex biedt het momenteel plaats aan diverse kantoor- en bedrijfsruimtes.

Via het Slotpark lopen we verder oostwaarts en passeren op Zandheuvel 51 de voormalige Sint-Vincentiusschool (nu: Speelgoed- en Carnavalsmuseum ‘Op Stelten’). De Brabant-Collectie is in het bezit van onderstaande prentbriefkaart van het gebouw dat stamt uit 1914.

St. Vincentiusschool a/d Zandheuvel. Oosterhout. Prentbriefkaart. Maker,
uitgever en datering onbekend. Formaat: 9 x 14 cm. Vindplaats: pbk-O 31 / 610.11 (1)

We bevinden ons nu in het beschermde stadsgezicht De Heilige Driehoek, waarvan de kern gevormd wordt door drie aan elkaar grenzende kloostercomplexen. Aan de rechterkant bevindt zich op Zandheuvel 90 de Onze Lieve Vrouweabdij. Iets verderop, aan de Kloosterdreef, ligt Sint-Catharinadal. Het derde kloostercomplex, de Sint-Paulusabdij, ligt niet op onze route. Het gebied is omgeven door tuinen, landerijen en boerderijen. Het is gesitueerd op de rand van het hoge en het lage deel van Oosterhout. Je vindt er houtwallen en oude waterlopen die in de volksmond rullekes werden genoemd.

Een paar kilometer verderop ligt iets van onze route verwijderd de Slotbosse Toren, een restant van het uit 1289 daterende kasteel Strijen. Toen edelman Willem van Duvenvoorde rond 1325 het terrein opkocht, maakte hij er een van de grootste kastelen in Brabant en Holland van. In de 16e eeuw, tijdens de Tachtigjarige Oorlog, werd het vernietigd en nooit meer herbouwd. Nu rest een 25 meter hoge hoektoren, gelegen op een eilandje omringd door sloten.

Toren van kasteel Strijen, Oosterhout. Gekleurde pen-/penseeltekening.
Maker en datering onbekend. Vindplaats: O 31 / 820.11 Strij (8)

We lopen noordwaarts en laten Oosterhout achter ons. Nadat we onder de drukke A59 door zijn gewandeld, lopen we langs de oevers van de Donge en krijgen al snel de voormalige Dongecentrale in zicht.

Zicht vanaf de zuidkant op de Dongecentrale (augustus 2023).
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

Deze eerste provinciale elektriciteitscentrale van Noord-Brabant deed dienst van 1919 tot 2011. Na een grondige restauratie is het momenteel een event-locatie. Op deze webpagina is de geschiedenis van dit bijzondere gebouw mooi in beeld gebracht.

Na de brug over de Donge bereiken we Geertruidenberg waar we het pad over de stadswal volgen. Deze plaats, gelegen aan belangrijke vaarroutes, kreeg in 1213 stadsrechten en was van oorsprong Hollands. Willem van Oranje gaf na zijn Inname van Geertruidenberg in 1573 de opdracht de middeleeuwse stadsmuur te vervangen door een gebastioneerd stelsel. In de 17e eeuw zorgde Menno van Coehoorn voor verdere uitbreidingen en werd de stad een strategische plaats in de Zuiderwaterlinie. In 1813 werd Geertruidenberg definitief bij (Noord-)Brabant gevoegd.
Onderstaande kaart uit onze collectie geeft een indruk van de stad in de 18e eeuw.

Grondtekening van de Stad Geertruidenberg. Kopergravure. Maker onbekend.
Uitgever: Isaak Tirion. Datering: 1747. Formaat: 20,7 x 32,2 cm. Vindplaats: G 22.1 / 020 (9)

We verlaten het onverharde pad en lopen langs de Zuil van de Toekomst en de Zuil van de Geschiedenis. Deze twee pilaren, in 2013 vervaardigd ter gelegenheid van 800 jaar stadsrechten, staan in de buurt van waar ooit een stadspoort stond. Iets verderop herinnert een beeld van een man die twee platen in de vorm van een V wegduwt aan de zogenaamde Broodcrossing van 19 mei 1945. Bij het beeld staat een replica van een historisch tegeltableau. Hierop worden de inwoners van Geertruidenberg bedankt voor de voedselhulp die zij boden aan Hardinxveld-Giessendam in mei 1945.

Heb je zin en tijd, dan kun je in Geertruidenberg een kleine omweg maken om nog wat extra bezienswaardigheden te bekijken, zoals de Hoofdwacht, het Arsenaal, het Staatenbolwerk met het Kruithuis en de Oude Wacht. Onze route gaat echter naar de Markt, een prima plek overigens voor een pauze. De typische vorm van deze markt vindt zijn oorsprong in de zandrug waarop de stad gebouwd is.

Geertruidenberg. Markt.. Prentbriefkaart. Maker: Arthur Klitzsch. Uitgever: Gez. de Wit.
Datering: 1929. Formaat: 9 x 14 cm. Vindplaats: pbk-G 22.1 / 121 Mark (6)

Ben je op zoek naar meer historische prentbriefkaarten? Kom dan eens langs bij de Brabant-Collectie, bijvoorbeeld voor het nieuwe boekwerkje Een glashelder verhaal van Bas Zijlmans en Cees Schuller, dat gaat over de omzwervingen van een serie glasnegatieven van Geertruidenbergse prentbriefkaarten. Of bekijk vanuit thuis onze website BCfinder en ontdek wat we nog meer in huis hebben over deze fraaie vestingstad.

Opnieuw steken we de rivier Donge over en bereiken Raamsdonkveer. Hier maken we een kleine lus naar fort Lunet aan de Donge, gebouwd tussen 1837-1839 om de Zuiderwaterlinie en vesting Geertruidenberg te versterken. Ook zorgde het voor de verdediging van de Donge en de straatweg Breda-Gorinchem. Fort Lunet is in 1919 opgeheven als verdedigingswerk. Na een restauratie in 2012-2014 is hier momenteel een escaperoom met restaurant gevestigd.

We steken de A59 over bij knooppunt Hooipolder en zien aan de rechterhand een watertoren naar ontwerp van Hendrik Sangster. Iets verderop ziet de goede observeerder aan Oosterhoutseweg nr. 79 nog een fraai bouwwerk, namelijk een voormalig stoomgemaal daterend uit 1901.
Nadat we onder de A27 door zijn gegaan volgen we een fraai pad langs rivier de Donge. Daar waar de rivier naar rechts gaat, slaan wij links af en zien in de verte de St. Bavokerk van Raamsdonk, het eindpunt van vandaag. De volgende keer lopen we naar Drunen.

Zicht op de St. Bavokerk van Raamsdonk (augustus 2023).
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

Bronnen:

• Noordbrabantsch-Beiersch bierbrouwerij "De Gekroonde Bel", Oosterhout (N.-Br.): beschrijving der inrichting. Bergen op Zoom: Juten, 1904. Vindplaats: CBM C 06333
• J. Hoek: Raamsdonk en Raamsdonkveer: ten tijde van weleer. Raamsdonkveer: Vèrse Hoeven, 1995. Vindplaats: BRA Z6 HOEK 1995
• A. Spee e.a.: Kleine monumenten: Geertruidenberg, Raamsdonkveer, Raamsdonk. Geertruidenberg: Oudheidkundige Kring 'Geertruydenberghe', 2013. Vindplaats: BRA J3 SPEE 2013
• H. Tielemans: Wandelen door vergeten Oosterhout: een greep uit de fotocollectie van Harrie Tielemans. Raamsdonkveer: Vèrse Hoeven, 1999. Vindplaats: BRA Z6 TIEL 1999
• B. Zijlmans en C. Schuller: Een glashelder verhaal: de omzwervingen van een serie glasnegatieven van Geertruidenbergse prentbriefkaarten. Geertruidenberg, 2023. Vindplaats: BRA Y3 ZIJL 2023

Al meer dan veertig jaar ruimte voor onderzoek naar Loon op Zand

Wanneer in 1979 de Heemkundekring Loon op ’t Sandt zijn doelstellingen op papier zet, verschillen deze niet veel van die van andere heemkundige verenigingen. Wat een opvallend verschil met die andere verenigingen is, is het feit dat Heemkundekring Loon op ’t Sandt ervoor kiest om de historische kennis die men wil overbrengen niet vastlegt in een tijdschrift dat met een bepaalde frequentie per jaar verschijnt, maar dat dit gebeurt in een jaarboek. Met als resultaat een kloeke bundel van 100-150 pagina’s. En dat vanaf 1981. Het voordeel van deze aanpak is dat ook artikelen van een behoorlijke omvang – en dus het daaraan voorafgaande onderzoek – de ruimte krijgen. Met een notenapparaat en bronvermeldingen zijn de artikelen met hun zeer diverse inhoud een boeiende verzameling puzzelstukjes die samen de rijke geschiedenis van Loon op Zand vormen.

Begin 2024 is de 43ste editie van het jaarboek Straet en Vaert verschenen. In een zestal artikelen komen uiteenlopende onderwerpen over het voetlicht. De Tweede Wereldoorlog komt in meerdere artikelen terug. De reconstructie van het Duits munitiedepot MASt 8/VI, dat in de Loonse en Drunense Duinen was gelegen, is een interessant onderzoek, omdat voor het eerst op deze manier naar de Munition Ausgabe Stelle is gekeken. Het verzet in Haaren staat centraal in een bijdrage over de in Loon op Zand geboren Marius van den Wildenberg. Samen met André Vissers speelde hij een voorname rol in het verzet, met voor beiden een fatale afloop. Het tweede deel van een drieluik over burgemeester in oorlogstijd Frans Mallens geeft een goed beeld van de moeilijke positie van de lokale overheid tussen de Nederlandse regering en de Duitse gezagsdragers. Een korte bijdrage handelt over de tot hier vruchteloze zoektocht naar een onbekend schilderij van de verder onbekende schilder Johannes Kuningham, met daarop het kasteel van Loon op Zand. Jacob Campo Weyerman omschrijft dit schilderij in deel IV van zijn Levens-beschryvingen, maar meer dan deze topografische duiding van een schilderij weten we er niet van. De waarde van cijnsregisters bij onderzoek naar historisch landgebruik, het landschap, toponiemen, landgebruikers en hun families komt tot uitdrukking in een bijdrage waarvoor de transcriptie van het register van 1383 als uitgangspunt heeft gediend. De zesde bijdrage gaat in op leven en werken van chirurg Carel ten Horn (1884-1964) en zijn vrouw Emilie Verheyen, die vanaf 1952 het kasteel van Loon op Zand bewoonden. Wat Ten Horn - niet alleen voor Loon op Zand - heeft betekend en in welke circuits het echtpaar functioneerde, is zorgvuldig op een rij gezet. 

Op de website van de heemkundekring valt de gedegen aanpak ook op. Daar is onder andere een compleet overzicht geplaatst van alle artikelen die in de loop der jaren in Straet en Vaert zijn verschenen, gerangschikt op auteur. Hierbij valt op dat Erik Gelevert vanaf het prille begin tot heden bij het jaarboek is betrokken als redacteur én veelvuldig auteur. Als het gaat om het verspreiden van de kennis over Loop op Zand is het dan ook niet toevallig dat hij een belangrijke bijdrage heeft geleverd (dit keer met een d) aan de Canon van Loon op Zand die in 2014 door de heemkundekring is uitgegeven.

Jacques J.M. Schellekens, Loonse en Drunense Duinen,
aquarel, 27 x 36 cm. Vindplaats: SLKS / Loon-op-Zand-Drunen (1)

Bij de Brabant-Collectie is via BCfinder veel over Loon op Zand te vinden. Of het nu gaat om boeken of tijdschriftartikelen, of over beeldmateriaal met Loon op Zand als onderwerp, de website biedt toegang tot meer informatie over Loon op Zand die bij onderzoek naar de historie kan worden betrokken. Een bezoek aan de Brabant-Collectie kan je hierbij zeker verder helpen.

Vindplaats: BRA Y STRA 1981 t/m 2023

Meebewegen: 150 jaar bouwen en aannemen in stad en samenleving

December 2023 verscheen naar aanleiding van het 150-jarig bestaan een boek over het bouwbedrijf Van den Bouwhuijsen uit ’s-Hertogenbosch. Hierin wordt een uitgebreide terugblik van de rijke historie van dit Bossche familiebedrijf gegeven. Aan de hand van 22 verhalen over bouwprojecten wordt de geschiedenis van het bedrijf verteld en tegelijkertijd ook de geschiedenis van ’s-Hertogenbosch als stad en samenleving. Het verhaal begint wanneer Martinus van den Bouwhuijsen zich inschrijft bij de Kamer van Koophandel in ’s-Hertogenbosch in 1873. De stad zit op slot en is in verval. De vestingwerken zijn nog een voorgeschreven bescherming tegen vijandelijke legers. Wanneer in 1874 de vestingstatus (de vestingwet) van ’s-Hertogenbosch wordt opgeheven, krijgt de stad ruimte om te bouwen. Vooraanstaande Bosschenaren willen gaan bouwen voor de armlastige klasse en langs de rand van de binnenstad worden arbeiderswoningen gebouwd. Er is veel werk en Martinus neemt ook veel aan, zoals onder andere het herstelwerk aan de vestingmuren en het onderhoud aan de kazernes en Fort Crèvecoeur. In 1900 bouwt Martinus zijn eerste villa, House Bouquet, aan de Stationsweg. Latere opmerkelijke bouwwerken zijn onder andere de nieuwbouw van de eerste C&A  op de hoek van de Pensmarkt en Schapenmarkt (1937), het PNEM gebouw (hoofdkantoor) aan de Vlijmenseweg (1956), het bankgebouw Van Mierlo en Zoon aan de Stationweg (1960), en het Guardianenhof, een in art-nouveau opgetrokken complex tussen de Dode Nieuwstraat en de Snellestraat (1999). Enkele andere wapenfeiten van het bedrijf zijn: diverse verbouwingen van bakkerij en lunchroom Jan de Groot aan de Stationsweg (sinds 1984); herstel van het stadspaleis Hof van Zevenbergen (1989); renovatie van Fort Orthen (1992); diverse restauraties aan de Sint-Catarinakerk aan het Kruisbroedershof (1997); diverse verbouwingen aan de Verkadefabriek (Boschdijkstraat) en de Azijnfabriek (Triniteitsstraat). De bouwactiviteiten, veelal ambachtelijk, van de vijf generaties Van den Bouwhuijsen hebben de afgelopen 150 jaar de bouwgeschiedenis van de stad gevolgd.

Vindplaats: BRA V3 GAAL 2023

Wandelen door de Brabant-Collectie: Van Terheijden naar Oosterhout

Etappe 6 Zuiderwaterlinie Wandelpad (21,7 km)

Startpunt Terheijden en eindpunt Oosterhout liggen hemelsbreed voor een wandelaar slechts 9 km van elkaar verwijderd. Maar onze route van het Zuiderwaterlinie Wandelpad voegt er enkele uitstapjes in noordelijke en zuidelijke richting aan toe en dus zullen we vandaag flink wat meer kilometers gaan maken. Onderstaande uitsnede van een historische kaart uit 1794 toont het gebied dat we doorkruisen én enkele plaatsen met een rijke historie, zoals de Spinolaschans en de linies Den Hout en Munnikenhof. Maar daarover straks meer.

Uitsnede van: Plan van de steden en environs van Breda, en Geertruidenberg.
Manuscriptkaart (pen, gekleurd). Maker: Joan H.A. Camp. Datering: 1794.
Formaat van de gehele kaart: 42 x 64 cm. Vindplaats: Generaliteitsland Brabant / West / Breda / 1794 (1)

We beginnen bij knooppunt 15 aan de zuidrand van Terheijden. Als snel verlaten we de bebouwing en via de Schimmelseweg komen we bij een schelpenpad dat ons voert langs de Terheijdense Binnenpolder. Tot begin 14e eeuw lag hier een veenpakket van ruim twee meter dik. Daarna startte de turfwinning die vele eeuwen zou voortduren. Op dit moment zijn Waterschap Brabantse Delta en Staatsbosbeheer druk bezig om dit eens zo waardevolle natuurgebied in ere te herstellen.
We komen bij de Linie van Den Hout, een stelsel van aarden wallen begroeid met bomen. Aan onze linkerkant raast iets verderop het autoverkeer op de A59 voorbij, rechts liggen maïsvelden. Hoe anders moet de aanblik zijn geweest toen Frederik Hendrik in 1625 opdracht gaf deze wallen aan te leggen. Sowieso zijn de eiken die we nu zien pas na 1830 aangeplant. Vóór die tijd was alles kaal, zodat het zicht op de vijand onbelemmerd was. In 2004 is een gedeelte van de aanplant gekapt om de zigzagvorm van de linie weer zichtbaar te maken.

Informatiebord bij de Linie van Den Hout (augustus 2023)
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

Frederik Hendrik wilde de aarden wallen gebruiken als uitvalsbasis voor een aanval op de Kleine Schans in Terheijden. Op die manier wilde hij het door de Spanjaarden zwaar belegerde Breda bevoorraden. Maar de slag werd een fiasco en Breda kwam op 2 juni 1625 in Spaanse handen. Pas 12 jaar later wist Frederik Hendrik de stad te bevrijden.
In 1701 maakte Menno van Coehoorn van de eenvoudige wallen een heuse linie als onderdeel van de Zuiderfrontier, een aaneengesloten reeks van verdedigingswerken en inundatiegebieden van Bergen op Zoom tot en met 's-Hertogenbosch. Tussen Breda en Geertruidenberg lag een gedeelte van het land zo hoog dat het onmogelijk onder water gezet kon worden. Daarom werden hier extra verdedigingswerken gebouwd. De Linie van Den Hout en de eveneens in 1701 aangelegde Linie van de Munnikenhof waren daar onderdeel van. We lopen een stukje over deze linie, een aarden wal in zigzagvorm met een natte gracht. Toen in 1912 begonnen werd met de aanleg van het Markkanaal vond men het blijkbaar geen probleem dat dit kanaal dwars door de linie heen sneed. Gelukkig is het resterende gedeelte aangemerkt als natuurgebied en is Linie van de Munnikenhof begin 21e eeuw in ere hersteld, inclusief de oorspronkelijke gracht.

Het vestingwerk ontleent zijn naam aan Buytenplaets Het Munnikenhof dat in 1324 toebehoorde aan de Abdij van Middelburg en ten noorden van de huidige linie lag. Vóór het Beleg van Breda in 1624 woonden er Norbertijnen van de Abdij van Tongerlo. Momenteel vind je hier een boerderij en een mini-camping.
We lopen langs het Markkanaal, steken het water over en gaan verder zuidwaarts over de Hartelweg. De huizen die hier staan, vormen tegenwoordig buurtschap De Hartel. Het ligt op een zandrug ten oosten van de Mark en ten noorden van polder de Lage Vucht. Oorspronkelijk lag het ten noorden van het huidige Markkanaal, maar dit gehucht is in de 17e eeuw verdwenen.

We slaan rechtsaf voor een uitstapje rondom het volgende verdedigingswerk: de Spinolaschans, ook wel de Grote Schans genoemd. Deze schans is volledig begroeid met eiken en in het midden ligt een grasveld.

Spinolaschans (augustus 2023). © Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

De schans ontleent zijn naam aan veldheer Ambrogio Spinola, die hier in 1624 een strategische plek vond voor de belegering van Breda. De schans, aangelegd op een rivierduin, blokkeerde de noordelijke toevoerwegen naar Breda. Op die manier kon hij de bevolking van deze stad uithongeren en tot overgave dwingen.

Ambrosius Spinola. Opperbevelhebber van 't Spaansche Leger in de Nederlanden.
Kopergravure. Maker: Jacob Houbraken. Datering: 1749-1796.
Formaat: 22,4 x 14,7 cm. Vindplaats: P / S 79.6 (2)

Onderstaande kaart van de Brabant-Collectie toont de vestingwerken en de inundatievlaktes tijdens het Beleg van Breda door Spinola in 1624. Bekijk deze kaart vooral ook op onze website BCfinder waar je kan inzoomen op detailniveau.

Obsidio Bredae per Ambrosium Spinolam Anno D. 1624. Kopergravure. Maker onbekend.
Uitgever: Joan Blaeu. Datering: 1647-1649. Formaat: 54,8 x 65,9 cm. Vindplaats: B 83 / 1624/1625 (8)

De oriëntatie van de kaart is naar het oosten. Centraal ligt Breda. Ten noorden van Breda (hier dus links op de kaart) ligt de Vuchtpolder met dwars daar doorheen lopend de Zwarte Dijk met redoutes, maar zo dadelijk meer hierover. Nog een klein stukje verder naar links, bij nummer 2 en rood omcirkeld op onderstaande uitsnede, ligt de Spinolaschans.

Uitsnede van Obsidio Bredae etc. met rechts bij nr. 2, rood omcirkeld, de Spinolaschans.

Na het Beleg van Breda liet Spinola de schans grotendeels afbreken. Maar Frederik Hendrik, die in 1637 Breda bevrijdde, liet de schans herbouwen en uitbreiden tot de huidige vorm. Tot 1838 is de schans nog een verdedigingswerk, ook al neemt het belang ervan steeds verder af. Uiteindelijk deed het enkel dienst als opslagplaats voor militair materieel. Sinds 1985 is het terrein in handen van Staasbosbeheer.

We komen aan bij de Strikberg, een rivierduin gevormd door het zand dat rivier de Mark hier afzette. Via een fraai graspad langs kleinschalig beheerde weilanden komen we bij de eerdergenoemde Zwarte Dijk, gelegen aan de Lage Vuchtpolder. Vucht is een Oudhollands woord voor vocht. Dat het hier zo vochtig is, komt onder andere door het jarenlang afgraven van veen in de 14e eeuw. Schuiten, voortgetrokken door trekpaarden op de Zwarte Dijk, transporteerden de gewonnen turf. Door de ontginning kwam het gebied lager te liggen en was het in de 17e en 18e eeuw uitermate geschikt voor inundatie. In die tijd lag de Zwarte Dijk midden in de Vuchtpolder, zoals te zien is op bovenstaande kaart Obsidio Bredae. Nu is alles aan onze rechterzijde bebouwd. Op de Zwarte Dijk liet Spinola voor zijn soldaten verschansingen bouwen, de zogenaamde redoutes. Bovengronds is hiervan niks bewaard gebleven en de exacte locatie en afmetingen zijn helaas niet bekend. Onlangs zijn de redoutes in ere hersteld en Merel van der Linden creëerde hier landschapselementen.

Zwarte Dijk met landschapselementen van Merel van der Linden (augustus 2023).
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

In de 20e eeuw was de Lage Vuchtpolder een landbouwgebied, maar nu is het weer teruggegeven aan de natuur en omgevormd tot een 'natte natuurparel' met ruimte voor plant en dier.

We bereiken de noordrand van Teteringen. Bij de uit 1927 daterende Sint-Willibrorduskerk aangekomen, slaan we links af en lopen het dorp uit.

Sint-Willibrorduskerk, Teteringen (augustus 2023)
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University

R.K. Kerk Teteringen. Prentbriefkaart. Maker en uitgever onbekend.
Datering: 1940-1970. Formaat: 14 x 8 cm. Vindplaats: pbk-T 23.1 / 411.11 Will (1)

We bereiken de Vrachelse Heide. Iets van de route af ligt in de bossen Schans bij het Pannenhuis. Rond 1647, tijdens de Hollandse Oorlog, waren in herberg Het Pannenhuis soldaten van diverse nationaliteiten ingekwartierd. De aangelegde schansjes moesten Oosterhout verdedigen tegen de vijand. Vandaag de dag zie je niets meer van die schansjes en is het louter een panvormige laagte in het bos. Op onderstaande uitsnede van een kaart uit 1637 zie je iets links van het midden de benaming pannenhuys staan. Tevens staan op de kaart de Zwarte Dijk, de Vuchtpolder en Teteringen vermeld.

Uitsnede van Belegering van Breda door Frederik Hendrik. Kopergravure. Maker:
Hendrik Hondius (I). Datering: 1637. Formaat gehele kaart: 35,8 x 45,2 cm.
Vindplaats: B 83 / 1637 (12) 

Het eindpunt van onze wandeling is knooppunt 38, net vóór de brug over het Markkanaal. De volgende keer lopen we verder naar Raamsdonk.

Bronnen:

• A. Andriessen e.a.: Dagboek van een dorpspastoor in Teteringen: een tijdsbeeld van 1925 tot en met 1945. In: Themanummer Teterings Erfdeel, 2019, nr. 110, pag. 1-92. Vindplaats: T 09644
• D. Janssens: Omwaterde Kastelen of Heerenhuijsingen bij de Linie van Munnikenhof. In: Themanummer De Vlasselt, 2008, nr. 119, pag. 1-64. Vindplaats: T 07454
• M.A. Kuijpers: 100 jaar Markkanaal 1905-2005. Breda: Kuijpers, 2005. Vindplaats: BRA W3 KUIJ 2005
• G. Otten: De Hartel: een Terheijdense buurtschap in Breda. In: Themanummer De Vlasselt, 2012, nr. 135, pag. 1-95. Vindplaats: T 07454
• J.P.M. Rooze: De belegering van Breda door Spinola 1624-1625. Alphen a/d Rijn: Canaletto/Repro-Holland, 2005. Vindplaats: BRA N2 ROOZ 2005

Op de Brabantse markten

Prentbriefkaarten over het Brabants Dorpsleven waren zijn lust en zijn leven. Wijlen Albert Pennings (1944-2022) verzamelde er ruim drieduizend: maar liefst zeventien dikke mappen vol. Deze met zorg samengestelde verzameling is van hoge kwaliteit en werd begin april 2023 door zijn dochters Neeltje, Eefje en Martine en partner Tiny Hairwassers aan de Brabant-Collectie geschonken.

Voor deze ansichtkaartenreeks werd het Brabantse boerenleven van vroeger vastgelegd. Fotografen en uitgevers wisten wat mensen mooi vonden én wat goed verkocht. Meestal waren de opnamen in scène gezet, desalniettemin geven ze een uniek inkijkje in het dagelijks leven van de gewone Brabander tussen 1900-1940.

Voor dit beeldverhaal is het thema ‘Brabantse markten’ uitgelicht uit deze bijzondere collectie. Hetgeen de boeren verbouwden, was bestemd voor eigen gebruik en het vee. Soms waren ze in de gelegenheid om vanuit huis of op de markt overschotten te verkopen aan stadsbewoners. Wekelijks ging men te voet, met hondenkar, ossen- of schapenwagen of met paard en wagen naar de markt. Producten als boter, eieren, groente, aardappelen en soms ook bloemen werden verkocht. Zodoende beschikten de agrariërs over wat geld om luxere producten voor zichzelf aan te schaffen.

Melkventer met hondenkar vanuit Den Dungen naar Den Bosch. Noordbrabantsch Dorpsleven, 1917.
Uitg. Weenenk & Snel, Den Haag. No. 3, serienr. 17 28890 (met drukkersmerk in driepas: DTCo).
Fotograaf onbekend. Prentbriefkaart. Brabant-Collectie, Tilburg University

Er werden regelmatig veemarkten gehouden waar koeien, varkens, paarden, schapen, geiten en kippen van eigenaar konden wisselen: soms voor de slacht en soms om verder te fokken. Vroeger werden de dieren in de openlucht verzameld en vanaf 1931 in de overdekte veemarkthallen. Bekend zijn de Bredase en Bossche varkensmarkt en ook de Veghelse kalvermarkt. Het verschijnsel ‘handje klappen’, waarmee de deal tussen de koper en de verkoper wordt bezegeld, is tegenwoordig helaas verdwenen.

Op de Bredasche Varkensmarkt, 1904.
Uitg. Herman de Ruiter, v/h Firma G.G. de Voogt, Breda.
Fotograaf: vermoedelijk Herman de Ruiter. Prentbriefkaart. Brabant-Collectie, Tilburg University 

Noord-Brabantsche Kalvermarkt, 1906.
Uitg. Gez. Van Roosmalen, Veghel, serienr. 6124.
Fotograaf: Frans Stender. Prentbriefkaart. Brabant-Collectie, Tilburg University

Een vrij zeldzame serie betreft die van uitgever en drukker Stern & Schiele uit Berlijn: zwart-wit kaarten in lichtdruk van de eier-, groente-, lappenmarkt en klompenbeurs in ’s-Hertogenbosch. Op deze prentbriefkaarten zien we hoe de waren op de markt werden uitgestald om de kooplustige stedelingen te verleiden én een duidelijk verschil tussen de kleding van het platteland (witte gazen mutsen) en van de stad.

De Groentenkoopvrouw op de Markt ’s-Hertogenbosch, ca. 1911-1912.
Uitg. Stern & Schiele, Berlijn (met drukkersmerk in cirkel: SSB), serienr. 58/1128.
Fotograaf onbekend. Prentbriefkaart. Brabant-Collectie, Tilburg University

Op de Markt ’s-Hertogenbosch, ca. 1911-1912.
Uitg. Stern & Schiele, Berlijn (met drukkersmerk in cirkel: SSB), serienr. 58/1132.
Fotograaf onbekend. Prentbriefkaart. Brabant-Collectie, Tilburg University

Tot slot nog een bijzonder wetenswaardigheidje. Wist u dat het Dungense mèrtvrouwke dat vroeger met groente en eieren op de Bossche weekmarkt stond - vereeuwigd op diverse prentbriefkaarten én in brons - de grootmoeder van Albert Pennings was? Stien Sleutjes-van Hedel was haar naam.

Detail ‘Noordbrabantsche boerin’ uit combinatiekaart in jugendstildecor.
Groeten uit Noord Brabant, vóór 1907. Uitg. N. Raaijmakers.
Fotograaf onbekend. Prentbriefkaart. Brabant-Collectie, Tilburg University

Groeten uit Noord Brabant, vóór 1907. Uitg. N. Raaijmakers.
Fotograaf onbekend. Prentbriefkaart. Brabant-Collectie, Tilburg University

ONLANGS VERSCHENEN: deze bijdrage van Emy Thorissen is gepubliceerd in nummer 4 van het tijdschrift In Brabant (december 2023). 

Momenteel wordt de gehele prentbriefkaartencollectie van Albert Pennings door de Brabant-Collectie gedigitaliseerd. 

NB: Jac Biemans en Albert Pennings zijn de initiatiefnemers van de website brabantsdorpsleven.nl, die in huidige vorm door het BHIC is gerealiseerd. De prentbriefkaarten – gesorteerd op uitgever en series op jaartal – zijn op onderwerp te bekijken en ook verhalen zijn opgenomen.