Charley Toorop’s liefde voor Van Gogh

We zetten ditmaal de spotlights op een publicatie over de relatie tussen het leven en werk van twee kunstenaars: Charley Toorop en Vincent van Gogh. Het boek Charley Toorop : Liefde voor Van Gogh verscheen bij gelegenheid van de expositie die in de zomermaanden van 2025 was te zien in het Kröller-Müller Museum  in Otterlo.

Cover van de tentoonstellingscatalogus

Wie het oeuvre van Charley Toorop (1891-1955) ziet, ontdekt direct de zeer sterke beïnvloeding door Van Gogh (1853-1890). Dit geldt met name voor de periode 1921-1925, voor Toorop een belangrijke periode in haar carrière. Het was toen dat ze haar zo typerende stijl ontwikkelde. In het boek wordt die invloed van Van Gogh op Toorop vanuit verschillende gezichtspunten uit de doeken gedaan. We lezen dat Charley net als Van Gogh de Borinage in België bezocht, waar ze onder de indruk was van het rauwe mijnwerkersbestaan. Ze verbleef in hetzelfde dorp als Van Gogh: Cuesmes. De sfeer en de thematiek van het werk, gemaakt in de Borinage – de plek waar Van Gogh besloot kunstenaar te worden –, laten veel overeenkomsten zien, met name in de uitbeelding van mensen. Hieruit spreekt een grote sociale betrokkenheid.

De interesse voor Van Gogh is waarschijnlijk al vroeg in haar leven – Toorop werd één jaar na het overlijden van Van Gogh geboren – gewekt. Vader en kunstenaar Jan Toorop (1858-1928) was een warm pleitbezorger van diens werk en organiseerde in 1892 (dus twee jaar na Van Goghs overlijden) een expo met schilderijen en tekeningen. Om de invloed te kunnen plaatsen, is het goed op te merken dat de roem van Van Gogh tijdens Toorops groei naar volwassenheid steeds een stukje groter werd. De bewondering van Toorop voor Van Gogh blijkt onder andere uit een publicatie bij de honderdste geboortedag Van Gogh, in 1953: “Vincent van Gogh was er voor mij alvóór ik begon te schilderen, eigenlijk bij mijn bewustwording” en over een expositie in Rotterdam: “Prachtig, genoten, Courbet, Toulouse e.a., maar dan inééns weer dat wandje met die schilderijen van Vincent uit de Brabantse tijd. En dan weer dat aangegrepen worden door die intense gewaarwording van die diepe barre liefde van Van Gogh voor de realiteit”. Het mag opvallend heten dat juist zijn Brabantse werken haar raakten. De kunstrecensenten hadden (en hebben!) meer oog voor het Franse werk. Over een bezoek aan een Van Gogh-expositie in het najaar van 1945 zei Charley Toorop dat ze deze als een grotere bevrijding ervoer dan de Bevrijding van mei in dat jaar!

Vanaf 1924 gaat Charley Toorop zich meer toeleggen op het tekenen en schilderen van het boerenleven. Ook hierin volgde zij het spoor van Van Gogh, maar ze deed dit in Zeeland. Deze thematiek liet ze los ná 1933, toen ze uit geldgebrek meer werk ging maken van beter verkopende stillevens, (groeps)portretten en de uitbeelding van de seizoenen. Hoewel het directe navolgen van Van Gogh dus werd losgelaten, blijft zijn invloed ook in deze werken merkbaar. Net als Van Gogh verbleef Toorop in Parijs, van eind oktober 1920 tot eind april 1921. En in het voorjaar van 1923 reisde ze naar Zuid-Frankrijk. Weliswaar niet naar de bekende Van Gogh-locaties, maar het hier gemaakte werk stond wel degelijk onder zijn invloed, zo oordeelde men ook aan de hand van het werk dat ze hierna exposeerde. Haar hele schilderkunstige leven bleef de invloed van Vincent van Gogh merkbaar.

Cover van Nasporingen (...), uit 1926. Centraal het uitgeverslogo met het motto: Sine Libris Vita Lacuna 

(= Zonder boeken is het leven leeg), de beginletters vormen tevens de initialen van uitgever S.L. van Looy 

Bij moderne publicaties over Van Gogh is het, ruim honderddertig jaar na diens dood, vrij eenvoudig feiten over zijn leven en werken op te lepelen, omdat hij er zelf over heeft geschreven in zijn ruim negenhonderd brieven. Deze zijn in verschillende uitvoeringen, compleet en incompleet, uitgegeven. Maar het is om reden van nabijheid (in tijd) ook interessant om te kijken naar verhalen die over Van Gogh de ronde deden en die relatief kort na zijn overlijden zijn opgetekend. In dat verband is het aardig om de Nasporingen omtrent Vincent van Gogh in Brabant door te nemen, een boekwerkje dat in 1926, dus nu precies honderd jaar geleden, werd uitgegeven. Auteur Benno J. Stokvis is hiervoor echt op pad geweest en heeft in de Brabantse plaatsen waar Van Gogh een verleden had, ruim dertig jaar later gesproken met mensen die Vincent in die Brabantse jaren (vanaf zijn geboorte in 1853 tot aan zijn vertrek naar Antwerpen in 1885) konden hebben gekend. Kosters, buren, handelaren, dorpsgenoten, modellen en kunstenaars komen in het boekwerkje aan het woord. De mondelinge overleveringen, vastgelegd in Breda, Zundert, Zevenbergen, Helvoirt, Etten, Nuenen en Eindhoven, leveren een aardig beeld op van een kunstenaar die toen helemaal niet de bekendheid van nu had. Zo lezen we over het verhuizen en verhandelen van schilderijen en tekeningen als (de familie) Van Gogh weer eens van woonplek veranderde. En stuitte de auteur bij zijn onderzoek ook op personen bij wie de naam Vincent van Gogh in 1926 géén belletje deed rinkelen! Over het algemeen zijn de bevindingen over Van Gogh, opgetekend per plaats en per persoon, positief of neutraal. En alleen al vanwege de foto’s is het een aardig boekje om honderd jaar ná het verschijnen en met de Van Gogh-kennis van nu eens door te bladeren.

Het onderschrift bij deze foto in Nasporingen (...) luidt: 'Nuenen: De kamer waarin 

Vincent de "Aardappeleters" schilderde. Onder de schouw een der laatste nog levende aanzittenden.'  

Bronnen en verder lezen:

Renske Cohen Tervaert en Jannet de Goede, Charley Toorop. Liefde voor Van Gogh, Zwolle/Otterlo 2025. Vindplaats: BRA J3 COHE 2025

Benno J. Stokvis, Nasporingen omtrent Vincent van Gogh in Brabant, Amsterdam 1926. Vindplaats: CBM B 48599

Van Gogh in zijn FOOD stappen

Afgelopen maand verscheen Van Gogh in zijn FOOD stappen, een inkijk in de volkskeuken van de 19^de eeuw. De auteur volgt Vincent van Gogh op zijn reis door Brabant, Engeland en Frankrijk waar de kunstschilder woonde en werkte. Men krijgt zo een beter inzicht in de eet- en drinkgewoonten van Van Gogh en zijn tijdgenoten en wat zij destijds geserveerd kregen. Het boek geeft een beeld van de diverse lokale en regionale keukens. Mensen aten destijds wat er voorhanden was en kookten met hetgeen er op dat moment groeide. In het boek staan veel authentieke recepten die iedereen makkelijk kan maken. De recepten zijn af en toe aangepast aan de hedendaagse tijd met ingrediënten van nu. Soms worden andere specerijen of kruiden gebruikt en/of worden de kooktijden aangepast. Er is ook aandacht voor speciale technieken zoals inmaken, zouten, fermenteren etc., technieken die nu ook weer gebruikt worden. Alle recepten zijn voor 4 personen.

Vindplaats: BRA G3 HOPP 2023

Vincent was onze broer

Afgelopen september verscheen een op historische feiten gebaseerde roman van Els Knoope over de drie zussen Anna, Lies en Wil van Gogh. Het boek beschrijft de periode vanaf de tijd dat de zussen met hun ouders in 1871 van Zundert naar Helvoirt verhuisden (Vincent woonde toen in Den Haag en werkte bij een kunsthandel). De roman gaat over het leven van de zussen, hun opleidingen, banen, relaties en verhoudingen binnen de familie. Het boek geeft een goed tijdsbeeld van de periode 1871-1941. Een tijd waarin talrijke uitvindingen het levenslicht zagen, maar ook een tijd van verschillende oorlogen. In het boek staan diverse krantenartikelen, foto's en fragmenten uit brieven die de zussen onderling schreven en met Vincent en Theo. Het boek begint met een fragment uit een brief (augustus 1881) van Vincent aan Theo: 'Ik wenschte wel dat alle menschen hadden, wat ik zoo langzamerhand begin te krijgen, het vermogen om een boek zonder moeite, in korten tijd te lezen, en er een sterken indruk van te behouden. Het is met het boeken lezen als met het schilderijen zien, men moet zonder twijfelen, zonder aarzelen, zeker van zijn zaak zijn, mooi vinden wat mooi is'.
Informatie over de totstandkoming van het boek staat op de website van de auteur.
Vindplaats: CBM 973 C 52

Geslaagde boekpresentatie 'In de Brabantse voetsporen van Van Gogh'

Vrijdag 30 november jl. werd in het Provinciehuis te ’s-Hertogenbosch het boek In de Brabantse voetsporen van Vincent van Gogh: Landschap, boerenleven en thuiswevers gefotografeerd van 1865–1920 gepresenteerd. Samenstellers Emy Thorissen (conservator Brabant-Collectie) en Ronald Peeters (voormalig hoofd Stadsmuseum Tilburg) roepen in dit boek met een groot aantal tekeningen en foto’s een beeld op van het Brabant uit de tijd van Vincent. De afbeeldingen zijn afkomstig van diverse erfgoedinstellingen en musea (o.a. Brabant-Collectie, Regionaal Archief Tilburg, Regionaal Historisch Centrum Eindhoven en Van Gogh Museum). De presentatie vond plaats in een passende omlijsting met tentoonstellingspanelen van de gelijknamige expositie in het Natuurmuseum Brabant (oktober 2015 – januari 2016). Na het welkomstwoord van Dré Stevens, directeur Gianotten Printed Media en uitgever van het boek, werd in het bijzijn van zo’n vijftig belangstellenden het eerste exemplaar overhandigd aan prof. dr. Wim van de Donk. Onze commissaris van de Koning gaf zijn reflectie op de publicatie en verwees tevens naar het Nationaal Van Gogh Park. 

V.l.n.r.: Ronald Peeters, Wim van de Donk, Emy Thorissen, Dré Stevens

© Paul Slot

Tentoonstellingspanelen hal Provinciehuis Noord-Brabant

© Paul Slot

© Paul Slot

Natuurlijk was er ook extra aandacht voor het opmerkelijke nieuws van de dag daarvoor: een alom gebruikte foto, waarvan altijd is aangenomen dat daarop de 13-jarige Vincent van Gogh te zien is, blijkt een afbeelding te zijn van zijn broer Theo, 15 jaar oud. Deze conclusie is getrokken na grondig onderzoek door het Van Gogh Museum. De media stonden er vol van; zie hiervoor o.a. het NOS-journaalitem en een bericht van Omroep Brabant.
Voor meer informatie over de boekuitgave, zie het artikel in het Brabants Dagblad.

Naast de Nederlandstalige versie (ISBN 978-90-6663-090-1) is een Engelse editie van In de Brabantse voetsporen van Vincent van Gogh (ISBN 978-90-6663-091-8) verkrijgbaar in de boekhandel.

De zussen Van Gogh

Eerste druk

De rijke boekenverzameling die de Brabant-Collectie heeft over Vincent van Gogh is recent uitgebreid met de eerste en enige publicatie over De zussen Van Gogh. Dit werk van kunsthistoricus Willem-Jan Verlinden is dermate succesvol dat er binnen korte tijd een vijfde druk is verschenen. Niet alleen de nooit eerder gepubliceerde brieven, maar ook de afbeeldingen maken dit werk bijzonder. Voor de locatie Helvoirt leverde de Brabant-Collectie beeldmateriaal aan voor dit boek.

Verlinden plaatst voor het eerst niet Vincent en Theo, maar de drie dochters van de familie Van Gogh in de spotlights. Met dit levensverhaal op basis van door Anna, Lies en Wil geschreven brieven en andere persoonlijke documenten, schetst hij een fascinerend beeld van deze drie domineesdochters en de roerige tijden die zij meemaakten in de tweede helft negentiende eeuw en gedurende het fin de siècle.

Vijfde druk

De auteur geeft daarnaast een unieke inkijk in het protestante domineesgezin Van Gogh tussen 1849 en 1941 in al hun verschillende leefomstandigheden. Woonplaatsen van de familie zijn Zundert, Helvoirt, Etten, Nuenen en Breda in het katholieke Noord-Brabant. Daarna verspreidden de familieleden zich naar andere delen van Nederland en daarbuiten.

Meer boeken over Vincent van Gogh vindt u in de rubriek BRA J3.

Vindplaats: BRA J3 VERL 2016 en CBM 369 B 50.

De rijke boekenverzameling over Vincent

Wist u dat de Brabant-Collectie meer dan 700 publicaties heeft over Vincent van Gogh? Ongeveer vijftig ervan kunt u tot en met vrijdag 11 december 2015 bij elkaar zien in de vitrine op niveau 0 in de universiteitsbibliotheek. Om u een indruk te geven ziet u hier een greep uit deze tentoonstelling. Bij de selectie is rekening gehouden met een aantal Brabantse plaatsen (Zundert, Etten-Leur, Nuenen bij Eindhoven) waar Van Gogh verbleven heeft.

F. Kools, Vincent van Gogh en zijn geboorteplaats: als een boer van Zundert
Zutphen: De Walburg Pers, 1990
Vindplaats:  BRA J3 KOOL 1990

Rebecca Nelemans e.a., De zaaier: het begin van een carrière: Vincent van Gogh in Etten
Breda: Van Kemenade, 2010
Vindplaats: BRA J3 NELE 2010/n

Nico van Wageningen, Het gezin Van Gogh: een familiegeschiedenis in brieven
Deventer: Scriptio, 2009
Vindplaats: BRA J3 WAGE 2009

E. van Uitert, Van Gogh in Brabant: schilderijen en tekeningen uit Etten en Nuenen
Zwolle: Waanders, 1987
Vindplaats: BRA J3 UITE 1987

Peter Nagelkerke, Willem van der Sommen, Van Gogh & Eindhoven
Eindhoven: Wegener Media, 2012
Vindplaats: BRA J3 NAGE 2010

Rebecca Nelemans e.a., Van Gogh & Brabant
Schiedam: Scriptum Art Books, 2012
Vindplaats: BRA J3 NELE 2012

De Grote Van Gogh Atlas

Deze kleurrijke atlas is verschenen ter gelegenheid van de 125e sterfdag van Vincent van Gogh. Het geeft een chronologisch overzicht van meer dan twintig dorpen en steden in Nederland, België, Frankrijk en Engeland waar Vincent woonde en werkte voordat hij in Auvers belandde. Zo volgen we hem van zijn jeugd in Zundert tot zijn tekenlessen in Tilburg, en van zijn voettocht naar Londen tot zijn atelier bij zijn ouders in Nuenen. Tot slot is er zijn verblijf in de verpleeginrichting in Saint-Remy-de-Provence en zijn overlijden op 37-jarige leeftijd in Auvers-sur-Oise.

We zien hoe zijn wereld er in die tijd uitzag: de rust van het platteland in Brabant en Zuid-Frankrijk, maar ook de drukke wereldsteden Londen en Parijs. De reislustige Van Gogh leefde in een spannende tijd. De moderne wereld was volop in beweging, onder andere door de opkomst van een wijdvertakt spoorwegnet in Europa. Vincent gebruikte de wereld om hem heen als onderwerp voor zijn honderden tekeningen en schilderijen. 

Het boek is geïllustreerd met veel topografische kaarten, tekeningen, foto's, brieven en schilderijen van Van Gogh. Op die manier is zijn ontwikkeling als mens en schilder goed te volgen. Uitgangspunt hierbij is dat de kunstenaar tot op de dag van vandaag velen inspireert en 125 jaar na zijn dood meer dan ooit leeft.

Meer boeken over schilderkunst en/of Vincent van Gogh kunt u vinden in de rubriek BRA J3.

Vindplaats: BRA J3 DENE 2015

Expositie 'In de Brabantse voetsporen van Van Gogh' in de Potviszaal

Vrijdagmiddag 16 oktober jl. kregen o.a. collega's van de hotspotlocaties Van Gogh Brabant en de pers een preview van de expositie In de Brabantse voetsporen van Vincent van Gogh in de Potviszaal van Natuurmuseum Brabant. De samenstellers van de tentoonstelling, Ronald Peeters en Emy Thorissen, leidden hen rond langs de objecten, foto's van vroeg 20e-eeuwse Noordbrabantse fotografen, tekeningen en brieffragmenten van Vincent van Gogh.
De expositie loopt van zaterdag 17 oktober 2015 t/m woensdag 6 januari 2016 en is een initiatief van de Brabant-Collectie, Natuurmuseum Brabant en Stadsmuseum Tilburg.

© Paul Slot

© Paul Slot

© Paul Slot

© Paul Slot

© Paul Slot

© Paul Slot

© Paul Slot

© Paul Slot

© Paul Slot

Tentoonstelling: In de Brabantse voetsporen van Van Gogh

Zowel Vincent van Gogh als enkele vroeg 20e-eeuwse Noord-Brabantse fotografen werden in hun werk geïnspireerd door het Brabantse landschap, het boerenleven en de thuiswevers. Deze gedeelde inspiratie komt samen in de expositie ‘In de Brabantse voetsporen van Vincent van Gogh’ in Natuurmuseum Brabant.

Oude foto’s uit Noord-Brabant, brieffragmenten en vroege tekeningen van Van Gogh én objecten uit de collectie van Natuurmuseum Brabant zijn naast elkaar te zien. In deze fototentoonstelling wordt gepoogd een reconstructie te geven van de natuur, het leven op het platteland en in de binnenkamer, zoals Van Gogh die aanschouwd zou kunnen hebben. De bezoeker wordt uitgenodigd op zoek te gaan naar de overeenkomsten in Vincents tekeningen en brieven met de vroege Brabantse fotografie. 

De expositie loopt van 17 oktober 2015 tot en met 6 januari 2016 en is een initiatief van Natuurmuseum Brabant, Stadsmuseum Tilburg en Brabant-Collectie.

Vincent tekende ‘naar het leven’ in de natuur én op locatie naar model. Zijn schilderijen werden veelal vervaardigd in zijn atelier. Voor zijn voorstudies maakte hij ook gebruik van prenten, foto’s en geïllustreerde tijdschriften. 
Minder bekend is dat Van Gogh naast een groot natuurliefhebber ook een vogelkenner was. Natuurliefde is hem met de paplepel ingegoten. Eerst onder leiding van zijn ouders, echte natuurminnaars, en later in zijn eentje of met vrienden en familie, maakte Vincent vele wandelingen in de omgeving van Zundert, Helvoirt, Etten en Nuenen. 

Foto’s, brieffragmenten, tekeningen en objecten zijn in de expositie naast elkaar gezet om één verhaal te vertellen. Ze vullen elkaar aan en scheppen een levendig en sfeervol beeld. De foto’s en prentbriefkaarten, afkomstig uit de Brabant-Collectie en het Regionaal Archief Tilburg, zijn veelal van bekende fotografen zoals Henri Berssenbrugge, Jan Bijnen en Herman de Ruiter. De brieffragmenten laten Vincent spreken. Hij neemt de bezoeker als het ware mee op zijn tochten. Ontdek de Brabantse plekken en natuur, zoals Van Gogh het tussen 1864 en 1885 gezien kan hebben.

Een impressie van de foto's en prentbriefkaarten van de tentoontstelling.

Oudenbosch, ca. 1915
Brabant-Collectie, Tilburg University

Herman de Ruiter
Meijerij, 1902
 Brabant-Collectie, Tilburg University

Herman de Ruiter
Princenhage, 1911
Brabant-Collectie, Tilburg University

Henri Berssenbrugge
Tilburg, ca. 1900
Regionaal Archief Tilburg

Henri Berssenbrugge
Tilburg, ca. 1900
Regionaal Archief Tilburg

Henri Berssenbrugge
omgeving van Tilburg, ca. 1900
Regionaal Archief Tilburg

Meijerij, 1922
Brabant-Collectie, Tilburg University

In de Brabantse voetsporen van Vincent van Gogh

Onder de vlag Welkom in Brabant: My homeland zijn er in de provincie Noord-Brabant legio activiteiten georganiseerd in het kader van het herdenkingsjaar Van Gogh 2015.  Drie Tilburgse erfgoedinstellingen pogen een reconstructie te geven van het Brabantse landschap, zoals Van Gogh dat aanschouwd moet hebben.

Het Stadsmuseum Tilburg, Natuurmuseum Brabant en de Brabant-Collectie hebben de handen ineengeslagen om de expositie In de Brabantse voetsporen van Vincent van Gogh samen te stellen. Rondom de thema's landschap en dieren, boerenleven, ambachten, interieurs en gebouwen zijn overeenkomsten te zien in Vincents tekeningen en brieven met de vroege Brabantse fotografie (1865-1918). Van zaterdag 17 oktober 2015 t/m woensdag 6 januari 2016 is deze tentoonstelling in het Natuurmuseum te Tilburg te bezoeken. 

Zevenbergen. De Langeweg naar Breda
Prentbriefkaart ("Vivat" Amst. No. 4181) vóór 1905
Vindplaats: Z 29.1 / 121 Lang (1)

Als voorproefje kunt u het beeldverhaal in het septembernummer van In Brabant bekijken. Aan de hand van oude foto's en prentbriefkaarten uit de Brabant-Collectie en het Regionaal Archief Tilburg neemt Vincent u mee op een chronologische tocht langs negen Noord-Brabantse locaties waar hij woonde, verbleef, werkte of passeerde. Briefcitaten verlevendigen deze sfeerbeelden. Ontdek het Brabantse landschap zoals Van Gogh het tussen 1864 en 1885 gezien kan hebben.

Vincent

Naar aanleiding van de 125ste sterfdag van Vincent van Gogh op 29 juli jl., verscheen dit voorjaar een herwerkte versie van een in de jaren '80 uitgebrachte dichtbundel van de Vlaamse schrijfster Ina Stabergh (pseudoniem van Berthy Stas). De bundel is herschreven in hedendaags taalgebruik.

Aan de hand van 28 chronologische gedichten volgt zij de artistieke ontwikkeling van de schilder. Ina Stabergh's taalgebruik is sober, maar toch rijk. Het zijn krachtige, persoonlijke gedichten, waarin grenzen verlegd worden net als in de doeken van Van Gogh. Rechts van elk gedicht staat, op een aparte pagina, de Franse vertaling van het gedicht door Muriel Kerrels.

Meer boeken over schilderkunst en/of Vincent van Gogh kunt u vinden in de rubriek BRA J3.

Vindplaats: CBM B 64820