Tijdschrift: Ravelyn

Ravelyn is de naam van het tijdschrift dat uitgebracht wordt door Heemkundekring De Willemstad. Deze kring is op 2 oktober 1978 opgericht; vanaf 1982 publiceert men drie keer per jaar bovengenoemd tijdschrift. De heemkundekring houdt zich actief bezig met het bijzondere cultuurhistorische erfgoed van Willemstad door dit te bewaren, documenteren en uit te dragen. De naam van het tijdschrift verwijst naar een onderdeel van een vestingwerk: een ravelijn is een driehoekige voorschans in de gracht, die dient om de weg tussen de bolwerken te dekken.
In het tijdschrift verschijnen artikelen over geschied- en heemkundige onderwerpen die betrekking hebben op Willemstad. Onderwerpen zijn: de ontwikkeling van de stad als vesting en het landschap eromheen; inwoners, hun gebruiken en gewoonten; gebeurtenissen uit de geschiedenis van de vestingstad. Daarnaast staan in het tijdschrift interviews met personen die belangrijk (zijn) geweest voor de stad. Eén van de auteurs die regelmatig publiceerde was dhr. P. Hartmans, gemeentearchitect te Willemstad van 1945 tot 1980. In verscheidene door hemzelf geïllustreerde artikelen heeft hij gegevens over huizen en boerderijen vastgelegd.

Op de website van de kring wordt iedere maand een artikel toegevoegd dat eerder is verschenen in het tijdschrift.Tevens geeft de site een korte vermelding van de artikelen verschenen in het laatste nummer.
Ravelyn is aanwezig in onze collectie vanaf 1982 tot heden.

Vindplaats: T 07437

Brabantse avonturen en sprookjes in Collectie Buijnsters-Smets

Omslag Lotgevallen van Robinson Crusoë, ’s Bosch: W. van Gulick, [ca. 1865].

Op 19 februari 2014 verwierf de universiteitsbibliotheek een prachtige collectie kinderboeken van het echtpaar Buijnsters-Smets. Het gaat om een verzameling van circa 1.000 titels met een kleine honderd titels uit de 18e eeuw. De nadruk van de verzameling ligt op de 19e en vroeg 20e eeuw. De collectie is van belang voor de bij de Faculteit Geesteswetenschappen gevestigde leerstoel voor kinder- en jeugdliteratuur, bekleed door prof.dr. Helma van Lierop. De Brabant-Collectie heeft de verzameling in beheer. In de zomer zal een bescheiden expositie worden ingericht om meer ruchtbaarheid te geven aan deze unieke kinderboekenverzameling in het zuiden.

Tot nu toe zijn er vijf in Brabant uitgegeven kinderboeken aangetroffen van de Bossche uitgevers W. van Gulick en Lutkie & Cranenburg. Het gaat om een avonturenverhaal, een moralistische vertelling en 3 sprookjes.

Een aantrekkelijk prentenboek is Lotgevallen van Robinson Crusoë. Dit bevat 6 platen in kleurendruk. Het begint in sprookjestrant: “Er was eens een vader en eene moeder, die een zoon hadden, waaraan zij den naam Robinson Crusoë haden gegeven”.

“Op nevensgaande plaat zijt gij Robinson aan den maaltijd. Hij heeft een schotel met soep voor zich staan. Zijn hond zit geduldig te wachten of hij niet een kluifje krijgt, terwijl zijn papegaai lustig zit te snappen en een paar poesjes trachten haar snoeplust voldoening te geven".

Uit: Lotgevallen van Robinson Crusoë, ’s Bosch: W. van Gulick, [ca. 1865].

Omslag Voor Vlijt en Naarstigheid, ’s Bosch: W. van Gulick, [ca. 1865]. Voorzien van 6 afbeeldingen.

Voor Vlijt en Naarstigheid behoort tot het veel voorkomende genre van de moralistische vertelling. Het is een goedkoop boekje dat als geschenkje kon dienen bij prijsuitreikingen op school. Dit werkje viel buiten de kerkelijke censuur voor alle lectuur, maar wordt min of meer gekleurd door de moraal van de pedagogische Verlichting.  Zie ook het verhaal over de Honingpot en het versje onder de illustratie.

De Honingpot. Uit: Voor Vlijt en Naarstigheid, ’s Bosch: W. van Gulick, [ca. 1865].

Als men aan kinderboeken denkt, worden al gauw sprookjes genoemd. Het zijn mondeling overgeleverde vertellingen. De sprookjes van Moeder de Gans, Grimm en Andersen zijn bij iedereen wel bekend. In deze fantasiewereld wemelt het van boze en goede feeën, stiefmoeders, heksen, tovenaars, reuzen en dwergen, maar er is ook aandacht voor de natuur (bergen, bossen, planten en dieren). Centraal staat de strijd tussen het Goede en het Kwade.

De drie sprookjes, uitgegeven door Lutkie & Cranenburg te ’s-Hertogenbosch, bevatten ieder slechts 1 handgekleurde litho naast de titelpagina. Bij Assepoester is de tegenstelling tussen lelijkheid en schoonheid en die tussen armoede en rijkdom fraai geïllustreerd.

De stiefzusters kijken toe hoe de edelman Assepoester uitnodigt om het glazen muiltje te passen. Uit: De geschiedenis van Asschepoester, Naar Moeder de Gans, ’s-Hertogenbosch, Lutkie & Cranenburg, 1856.

Voorbeelden van sprookjes waar de natuur een grote rol speelt:

Omslag De Historie van Roodkapje. Naar Moeder de Gans. ’s-Hertogenbosch: Lutkie & Cranenburg, 1856.

Roodkapje ontmoet de wolf in het bos en wijst hem de weg. Uit: De Historie van Roodkapje. Naar Moeder de Gans. ’s-Hertogenbosch: Lutkie & Cranenburg, 1856.

De houthakker en zijn vrouw besluiten hun kinderen in het bos achter te laten. Uit: De Historie van Klein Duimpje. Naar Moeder de Gans. ’s-Hertogenbosch: Lutkie & Cranenburg, 1856. Op deze afbeelding is niet te zien dat Klein Duimpje de plannen van zijn ouders afluisterde.

Deze kinderboekenverzameling is een mooie aanvulling op de Kapucijnencollectie van de Faculteit Theologie en de kinder- of centsprenten van de Brabant-Collectie.

Centsprent Roodkapje en Klein Duimpje (no. 09).  Uitgegeven door Lutkie & Cranenburg te ’s-Hertogenbosch.  Vindplaats: ML /911.54 (6)

Bosch was hier

Bijna alle foto's van de Jeroen Bosch-expositie in dit boek zijn van de hand van Frans Kuit (1935-2011), nieuwsfotograaf. Frans Kuit was van 1954 tot 1972 fotograaf van het Brabants Dagblad. Tot 1960 was hij in dienst van fotopersbureau Farla, daarna werkte hij als zelfstandig fotograaf. In september 2009 schonk hij zijn fotografische nalatenschap aan de Brabant-Collectie. De officiële overdracht ervan vond in maart 2011 plaats. Dankzij het fotowerk van Frans Kuit, kwam het idee voor een boek op de redactie van het Brabants Dagblad terecht waar Gerrit van den Hoven ermee aan de slag ging. De circa 50 foto's in deze publicatie zijn door de Brabant-Collectie beschikbaar gesteld.

De fameuze Jeroen Bosch-expositie van 1967 was met 267.000 bezoekers een opvallende blockbuster, die nog steeds tot de verbeelding spreekt. Lange rijen bezoekers voor de deuren van de oude Jacobskerk in de Bethaniestraat en in de aangrenzende straten. Voor het eerst in honderden jaren kwamen werken van Bosch terug in de stad waar ze in de vijftiende en zestiende eeuw waren vervaardigd. Eindelijk stond 's-Hertogenbosch op de culturele kaart.

Van den Hoven beschrijft hoe het overmoedige en haast onhaalbare plan een succes werd dankzij de daadkracht van de kunstenaar en organisator Ton Frenken. Het is een meeslepende geschiedenis vol nieuwe feiten en verhalen. Frenken slaagde erin iedereen voor zijn doldrieste plan te winnen: plaatselijke gezagsdragers, internationale wetenschappers en directeuren van grote musea. Deze geschiedenis is een mooie opmaat naar de grote Jheronimus Bosch-expositie van 2016 in het Noordbrabants Museum.

Een uitgebreide verzameling boeken over Jeroen Bosch kunt u vinden in de rubriek J2 in de open opstelling bij de Brabant-Collectie.

Vindplaats: BRA J2 HOVE 2014

Roman-Visscher kaart pronkt in kasteel Heeswijk

De gerestaureerde Roman-Visscher kaart is op dinsdag 18 maart jl. overgebracht naar zijn nieuwe tijdelijke onderkomen. De 17e eeuwse wandkaart van het Hertogdom Brabant pronkt voor tenminste 1 jaar in de ridderzaal van Kasteel Heeswijk. 

Kasteel Heeswijk werd in 1834 eigendom van Andreas Johannes Ludovicus Baron van den Bogaerde van Terbrugge (1787-1855). Hij was gouveneur van Noord-Brabant (1830-1842) en tevens de eerste voorzitter van het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen te ’s-Hertogenbosch, de voorganger van de Brabant-Collectie. © Paul Slot

Dinsdagochtend 18 maart arriveert - vanuit Middelburg  - de vrachtwagen met de wandkaart aan de poort van Kasteel Heeswijk. Onder het toeziend oog van de restaurator tillen sterke mannen de wandkaart hieruit. © Paul Slot

Met behulp van een platte kar wordt de Roman-Visscher kaart voorzichtig door de poort van het Kasteel gemanoeuvreerd. © Paul Slot

Dit is de weg die de kaart moet afleggen over de brug naar het Kasteel. © Paul Slot

Voor de ingang van de vestibule wordt ernstig nagedacht hoe de wandkaart naar binnen getransporteerd moet worden. © Paul Slot

De kaart wordt verticaal naar binnen gedragen. © Paul Slot

Via de vestibule arriveert de Roman-Visscher kaart in de Ridderzaal. © Paul Slot
Onder supervisie van Jos van Extel  (schilderijrestaurator te Schijndel) zijn de maten van het glas opgenomen door Twan Vissers en doorgebeld naar de fabriek/glasleverancier. Samen vertrekken ze in de richting van Eindhoven om het glas op te halen.

Eenmaal tegen de muur geplaatst, onthult restaurator Marijn de Valk de oude wandkaart. © Paul Slot

De gerestaureerde wandkaart is bijna in zijn geheel te bewonderen. Met het toevoegen van de houten stokken heeft conservator Emy Thorissen de kaart zijn historische decoratieve functie terug gegeven. 
© Paul Slot

Jos Kuijlen (bibliothecaris Brabant-Collectie) en Jacqueline Kerkhoff (directeur Kasteel Heeswijk) zoeken de huidige verblijfplaats op de kaart, aangegeven als t’Huijs tot Heeswijck. © Paul Slot

De kaart wordt weer van de kant gehaald en de huismeester begint met de voorbereiding voor het ophangen. © Paul Slot

Inmiddels zijn de gaten in de muur geboord. © Paul Slot

De kaart wordt door Paul Slot aan de wand bevestigd, terwijl de anderen de ingelijste kaart vasthouden. 
© Emy Thorissen

Emy Thorissen (conservator Brabant-Collectie en projectleider)  en Marijn de Valk (restaurator) samen voor de Roman-Visscher kaart. © Paul Slot

Alle betrokkenen voor de opgehangen, maar nog provisorisch gestutte houten vitrinelijst. Van links naar rechts: vrijwilliger (Kasteel Heeswijk), Hein de Greve (huismeester Kasteel Heeswijk), Jacqueline Kerkhoff (directeur Kasteel Heeswijk), Jos Kuijlen (bibliothecaris Brabant-Collectie), Emy Thorissen (conservator Brabant-Collectie), Marijn de Valk (restaurator), Jan Goedemé (technisch medewerker van de restaurator). © Paul Slot

Na de lunch en het interview met Brabants Dagblad arriveert het glas (6 mm gelaagd en voorzien van zuignappen ten behoeve van het hanteren) . © Emy Thorissen

Glasman Twan Vissers reinigt secuur het glas alvorens het in de lijst geplaatst wordt. © Emy Thorissen
Nadat de glaslatten vastgeschroefd zijn, is de gehele operatie voltooid.

Zie ook : artikel in Brabants Dagblad, 19 maart 2014.

De Grondwet van 1814

Vandaag is het 200 jaar geleden dat de Grondwet van 1814 werd aangenomen. Dit feit wordt groots gevierd met het Grondwet Festival in Den Haag. Deze wet wordt als basis gezien van de huidige Grondwet. 

Dat men vreesde dat Paapen en Brabanders bij de nieuwe constitutie enige invloed en medegezag in de regering zouden krijgen, blijkt uit een brief van een voorname Hollandse protestant aan zijn vriend predikant. Hij stelt zijn vriend als volgt gerust "..de bygeloovige Paapen en Brabanders zullen op ons Gouvernement wynig of geen invloed hebben; daar is Gode zij dank, wysselyk voor gezorgd, onze nieuwe Grondwet wordt met de grootste omzigtigheid en Staatkundige voorzichtigheid te zamen gesteld, zoo dat alle deelen te zamen zullen werken, om de Regering in handen van onze gereformeerde Hollanders en de Praerogativen en Voorrechten van onze Kerk voor altyd te verzekeren. En zulks onder den schyn van alle Godsdienstige gelyk te stellen". Citaat uit: Het politiek geheim der Hollandsche protestanten, by het ontwerp van grondwet, toevallig ontdekt door het vinden van een vermiste portefeuille, waar in onder andere was de volgende brief, geschreven door een voornaam Hollandsch protestant aan zyn vriend predikant te [...] ten tyde de Commissie tot het Ontwerp der Grondwet voor de Nederlanden in 's Hage was vergaderd, s.l.: s.n., ca. 1814 (vindplaats: CBC TFH A 14924.12).

In december 1813 was Willem Frederik van Oranje Nassau, zoon van stadhouder Willem V, uitgeroepen tot soeverein vorst. Op onderstaande prent in R. Metelerkamp, De regeringsvorm der Vereenigde Nederlanden, na de verheffing van Prins Willem Frederik van Oranje-Nassau tot souvereinen vorst, 's-Gravenhage: J. Allart, 1814 (vindplaats: TRE 048 G 18) is te zien hoe hij de "vergadering der aanzienlijken, ter goed- of afkeuring der grondwet voor de Vereenigde Nederlanden" binnengaat. Deze bijeenkomst vond plaats op 28 en 29 maart 1814 in de Nieuwe Kerk te Amsterdam.

 De souvereine vorst gaande naar de vergadering der aanzienlijken.
Naar het leven getekend door Abraham Vinkeles en gegraveerd door Reinier Vinkeles 
gravure, ca. 1814
Vindplaats: TRE 048 G 18

In deze band zijn namenlijsten van de 600 benoemden opgenomen op p. 68-85 [identiek aan de lijst in de StaatsCourant] en p. 98-99 [de president en vice-presidenten]. Ook zijn de "afteekeningen van de origineele Naamteekeningen van den Souvereinen Vorst, den Heer Algemeenen Secretaris van Staat, en de Heeren benoemd tot het ontwerp van de Grondwet, zijn ... ingedrukt op bladz. 195, 196 en 229". De eerste handtekening van deze heren is die van Gijsbert Karel van Hogendorp (1762-1834), voorzitter van de commissie voor een nieuwe grondwet. Dan volgen achter p. 234 negen platen van de handtekeningen in rang van alle aanzienlijken, gegraveerd naar de oorspronkelijke handtekeningen door Johannes Allart.

Vindplaats: TRE 048 G 18 

De aanneming van de Grondwet in 1814 is rechtsboven op de gedenkplaat ter gelegenheid van het 25-jarige regeringsjubileum van Z.M. Willem I, Koning der Nederlanden, te zien. 

Op de gedenkplaat is koning Willem I drie kwart afgebeeld in uniform, waarover hij een hermelijnen mantel met onderscheiding draagt. Boven het portret hangt een schild met de tekst: “25 jarige regering van Z.M. koning der Nederlanden”. Onder het portret staat het gekroonde wapen met de Nederlandse leeuw, opgehouden door twee gekroonde leeuwen. Aan weerszijden in medaillons zijn afbeeldingen van belangrijke gebeurtenissen weergegeven (in volgorde van tijd): 1813 Aankomst te Scheveningen, 1814 Aanneming der Grondwet te Amsterdam, 1815 Huldiging te Brussel, en Waterloo, 1816 Algiers, 1821 Palembang, 1831 10-daagse Veldtocht en 1838 Invoering der Nederlandse wetboeken.
Vervaardigd door H.J. Backer
Lithografie, ca. 1840
Vindplaats: P / O 35.22 I

 Detail rechtsboven: 1814 Aanneming der Grondwet te Amsterdam.
Vindplaats: P / O 35.22 I

Kom gerust deze werken over de Grondwet eens in de raadpleegruimte van de Brabant-Collectie bekijken. 

Instructio virorum ecclesiasticorum

Titelblad

In november 2013 verwierf de Brabant-Collectie bij veilinghuis ‘The Romantic Agony’  in Brussel een zeldzaam boekje van de hand van Joannes Amelius, Instructio virorum ecclesiasticorum. [Parijs: uitgegeven door Jean Du Pré voor boekverkoper Regnauld Chaudière], [1520]. Het bevat 24 bladen (formaat: in-8) met een aantal regels en aanwijzingen voor de geestelijkheid over hoe te handelen. De titelpagina is voorzien van een kwalitatief mooie houtsnede met een kloosterling aan het werk in zijn scriptorium, een schrijfcentrum in het klooster. Het boekwerkje is voorzien van een half perkamenten boekband met gemarmerde platten over karton. De tekst is her en der onderstreept en voorzien van aantekeningen in de kantlijn. De initialen zijn fraai uitgewerkt met florale en soms ook dierlijke motieven. Een voorbeeld (folio 3) ziet u hiernaast.

Aan de keerzijde van de titelpagina is te lezen dat het boek door de auteur werd opgedragen (Parijs 7 mei 1520) aan "F. Dominico de Ferro dive Gertrudis observantia(m) in Buschoducis p(ro)fesso.”

Opdracht door de auteur op keerzijde titelblad

Vertaling van bovenstaande afbeelding: 

Joannes Amelius groet broeder Dominicus van den Yser die eerbiediging van de Heilige Gertrudis in Den Bosch beloofd heeft.Vaak heb jij het er met mij in brieven over gehad, mijn allerbeste Dominicus, om voor jou een boekje met allerhande leerstellige(?) onderwerpen uit te kiezen, dat voor jou zeer de moeite waard zou zijn om te lezen en dat de onmatigheid van de kerkelijke schare, vooral de veelvoud van beneficies, dankzij het getuigenis van de H. Schrift zou beteugelen, want deze (veelvoud/mateloosheid) zat jou zeer dwars, zoals jij mij vaak in jouw klachten vertrouwelijk liet weten. Weet dit dus. Zij die over de veelheid van beneficies geschreven hebben, gaan in het openbaar in groten getale rond, maar mij is het tot dusver niet te beurt gevallen er een te zien; en juist dit [...].

Volgens Jan Sanders woonden er in 1527 vier priesters bij de zusters van het Sint-Geertruiklooster. Eén van hen was Dominicus Corstiaen van den Yserz. Dit wijst erop dat het om dezelfde persoon als Dominicus de Ferro gaat. Hij betaalde in dat jaar, samen met zes zusters uit het klooster en de overige drie inwonende geestelijken, zijn doodschuld (uitschrijfgeld) als lid van de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap in ’s-Hertogenbosch.

Het Sint-Geertruiklooster bevond zich achter de voorgevel van Orthenstraat 37-47 te 's-Hertogenbosch. Het werd in 1449 gesticht als Dominicanessenklooster onder toezicht van een Augustijner monnik, later werden het een Augustinessenklooster. In 1509 ontstond er in het klooster een bijzondere verering voor een wonderbeeldje van de heilige maagd Maria. Veel adellijke jonkvrouwen zijn non geworden, de bekendste was Barbara Disquis (‘s-Hertogenbosch 1482 - 22 september 1568). In 1497 is ze ingetreden bij de zusters Augustinessen. Zij was een buitenechtelijke dochter van keizer Maximiliaan I. In de Kroniek van Sint-Geertrui staan de ontmoetingen met haar vader en haar halfbroer Filips de Schone genoteerd in de ik-vorm. Deze kroniek heeft, anders dan haar naam doet vermoeden, verder niets met het klooster te maken. Het is de laatste grote stadskroniek van Den Bosch. Ze wordt bewaard in het Stadsarchief van ‘s-Hertogenbosch. De tekstuitgave is online te raadplegen. 

Nieuwsgierig geworden? U kunt dit unieke werkje opvragen en inzien in de raadpleegruimte van de Brabant-Collectie. In Nederland bevindt zich alleen bij de Universiteit van Amsterdam nog een exemplaar van dit postincunabel.

Vindplaats: KOD 024 C 16

Bron: Veiligscatalogus Romantic Agony 52, 22-23 nov. 2013, nr. 868.

Atlas der Neederlanden

Een van de slechts 100 facsimile-uitgaven van de Atlas der Neederlanden: kaarten van de Republiek en het prille Koninkrijk, met Belgiën en Coloniën is vanaf begin 2014 in het bezit van de Brabant-Collectie. Het originele gerestaureerde exemplaar van de Atlas is in het bezit van de Universiteit van Amsterdam (UvA). Deze unieke 'atlas factice' (verzamelaarsatlas) bestaat uit negen delen met 618 kaarten. De facsimile heeft een tiende deel waarin Jan Werner, conservator Kaarten & Atlassen UvA, een wetenschappelijke toelichting geeft.

voorzijde van de opberghoes van de banden

In de periode 2013-2015 is het 200 jaar geleden dat het Koninkrijk der Nederlanden tot stand kwam. Ter gelegenheid van dit jubileum is dit unieke verzamelwerk in facsimile uitgegeven. Na talloze oorlogen en schermutselingen werden in juni 1815 op het Congres van Wenen de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden en Luxemburg formeel verenigd tot het Koninkrijk der Nederlanden onder gezag van koning Willem I. Dit duurde echter niet lang. In 1830 kwamen de Belgen in opstand en in 1839 werd België onafhankelijk verklaard. Luxemburg volgde in 1890 na de dood van koning Willem III.

Najaar 2013 werd de Atlas gepresenteerd als middelpunt van de tentoonstelling Atlas der Neederlanden: de dageraad van het Koninkrijk. Voor de opening van deze tentoonstelling bij de afdeling Bijzondere Collecties kreeg Zijne Majesteit Koning Willem-Alexander het eerste exemplaar van de facsimile-uitgave uitgereikt.

De kaarten van de Zuidelijke en Katholieke Nederlanden zijn in band VIII, Belgiën, opgenomen.

 

band VIII

 Vindplaats: CBM L 500/1-10