Over mij

Mijn foto
De Brabant-Collectie is in 1837 in 's-Hertogenbosch opgericht door het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant en wordt sinds 1986 beheerd door de bibliotheek van Tilburg University

maandag 3 januari 2022

Wandelen door de Brabant-Collectie: Van station Boxtel naar Groot Duijfhuis

Etappe 3 Brabants Vennenpad (ongeveer 11 km)

De eerste historische locatie van vandaag is kasteel Stapelen, hieronder mooi te zien op een manuscriptkaart uit 1803.

Het Dorp Boxtel met deszelfs Omtrek. Overgenomen, uit de Kaart van 
den Bodem van Elde, geteekent door H. Verhees Geadmiteert Landmeeter,
in het jaar 1803. 
Manuscriptkaart, gekleurd. Formaat: 17.2 x 22.8 cm
Vindplaats: Bataafs Brabant / Oost / Boxtel 1803 (1)
Het kasteel wordt voor het eerst genoemd in 1293. Willem I van Boxtel (1212-1290) krijgt Stapelen met bijbehorende landerijen in leen als beloning voor zijn dappere optreden in de Slag bij Woeringen. De naamsverklaring voor Stapelen loopt uiteen. Zo worden genoemd: een hertogshoeve met stallen, afgeleid van het woord stabula (stallen); een stapelplaats, oftewel een plek waar handelaren hun koopwaar opslaan en verhandelen, als afgeleide van stapulum (paal, zuil); en een hooggelegen plaats. Twee beroemdheden verblijven kortstondig op Stapelen. Willem van Oranje overnacht er in 1561 en in 1567 tijdens zijn vlucht naar Duitsland. Lodewijk XIV van Frankrijk verblijft in de zomer van 1672 tien dagen op Stapelen. Door erfopvolging is het kasteel in handen van de adellijke families Van Boxtel, Van Ranst en Van Horne, tot het in 1819 particulier bezit wordt. In 1857 wordt Jan Hendrik Mahie, gemeenteraadslid van ’s-Hertogenbosch, de nieuwe eigenaar en een jaar later begint hij met een ingrijpende renovatie. Hij laat een groot aantal kantelen toevoegen, verandert de hoofdingang en breekt de boerderij op de binnenplaats af. Na de dood van haar man blijft weduwe Mahie op het kasteel wonen. Ze wil het kasteel bij voorkeur verkopen aan mannelijke kloosterlingen en plaatst een advertentie in een Franse krant. In 1915 verkoopt ze het kasteel aan de paters assumptionisten die er tot 2018 hun Nederlandse hoofdvestiging hebben. Momenteel is het kasteel in handen van een vastgoedbeheerder.

Kasteel te Boxtel. J.F. Christ. 1846
Lithografie. Formaat: 19.3 x 27.2 cm
Vindplaats: B 79.2 / 820.11 (3) 

Kasteel Stapelen (voorjaar 2020)
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University
Voor meer beeldmateriaal en informatie over Stapelen zie onze website BCfinder, maar bijvoorbeeld ook de studie van Ruud van Nooijen met mooie foto's en kaarten.

Mirakel H. Bloed XIVe eeuw. Autotypie.
Formaat: 9.8 x 6.8 cm.
Vindplaats: ML / 131.33.1 Boxt (2)
Zowel kasteel Stapelen als de Sint-Petrusbasiliek die we vervolgens passeren, spelen een rol bij de Heilig Bloedprocessie van Boxtel. Rond 1380 geschiedt hier een eucharistisch wonder: gemorste miswijn op het corporale verandert in bloedvlekken. Al snel reizen bedevaartgangers naar Boxtel om de zogenoemde Heilige Bloeddoeken te vereren. In 1652 worden de relieken naar Hoogstraten overgebracht en verdwijnt de openbare processie voor een langere periode. Tot het corporale in 1924 terugkeert naar Boxtel en de Bloedprocessie op Drievuldigheidszondag (eerste zondag na Pinksteren) weer door de straten van Boxtel trekt, onder andere langs de Sint-Petrusbasiliek en de Kapel van Het Heilig Bloed op Stapelen. In 2020 en 2021 ging de processie niet door vanwege de coronacrisis. De hoop is nu gevestigd op 12 juni 2022. De route van de processie moet op dit moment nog vastgesteld worden.

We vervolgen ons pad en komen uit op de Markt. Op onderstaande prentbriefkaart van de Brabant-Collectie staat een witgepleisterd huis. Dit is het voormalige Vrouwengasthuis met in de raamboog een gevelsteen met het opschrift: ’t Gasthuys van juffrouw Magdalena van der Stappen anno 1646. Links staat een ongepleisterd huis, het voormalige Mannengasthuis.
Boxtel, Gesticht "Magdalena van der Stappen" anno 1664
Prentbriefkaart. Maker onbekend. Formaat: 8.8 x 14
Uitgave F.C. Spijkers, Boxtel. [1962]
De oudste vermelding van een Boxtels gasthuis staat in een koopakte uit 1407. In die tijd kunnen passanten en pelgrims naar het Heilig Bloed er een plaats vinden, evenals armen en zieken. In 1646 wordt, dankzij de nalatenschap van Magdalena van der Stappen, het afgebeelde Vrouwengasthuis gebouwd. Al snel daarna, in 1650, komt er links daarvan een Mannengasthuis bij. Adriaen van Berendonck en zijn vrouw leggen testamentair vast dat na hun dood hun huis deze functie krijgt. En aldus kunnen tot midden 20e eeuw ongehuwde of kinderloze Boxtelaren hier een thuis vinden. Maar ook voor gehuwden en zij die wel kinderen hebben, is hier onderdak, als hun kinderen niet in staat óf niet bereid zijn voor hun armoedige ouders te zorgen. Het Mannengasthuis is hier gevestigd tot een verhuizing in 1874. Het Vrouwengasthuis blijft tot 1967 bewoond en huisvest momenteel de VVV Boxtel en het Historisch Museum Piet Dorenbosch.

Langs de oevers van de Dommel lopen we Boxtel uit en komen bij de restanten van de voormalige spoorlijn Boxtel-Wesel, ook bekend als het Duits Lijntje. In 1873 opent de Noord-Brabantsch-Duitsche Spoorweg-Maatschappij het eerste deel van het traject van Boxtel naar Goch. Vijf jaar later wordt het tweede deel, van Goch naar Wesel, in gebruik genomen. De spoorlijn is een belangrijke schakel in het treintraject Londen-Berlijn, en zelfs verder oostwaarts tot in Rusland. Het is een groot succes, met voorname reizigers als keizers en koningen. Maar ook voor de gewone burger biedt het mogelijkheden en de handel vaart er wel bij. Tot de Eerste Wereldoorlog roet in het eten gooit. In 1950 stopt het personenvervoer en in 2005 wordt het laatste stukje goederenvervoer op traject Boxtel-Veghel beëindigd. Momenteel wordt het Duits Lijntje nieuw leven ingeblazen met plannen voor wandel-, fiets- en ruiterpaden langs of over de spoorbaan en informatieborden die vertellen over de hoogtijdagen. Een ecologische verbindingszone wordt gerealiseerd door natuurgebieden met elkaar te verbinden langs de oost-westverbinding van dit spoor.

Kunstwerk van Huub Thorissen bij het Duits Lijntje (voorjaar 2020)
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University
We lopen verder door natuurgebied De Geelders, onderdeel van Nationaal Landschap Het Groene Woud. Ooit strekte zich hier een eindeloos, vochtig woud uit, maar de ontbossing begon al in de zesde eeuw. De naam Gheerlaer, voor het eerst genoemd in 1386, verwijst naar de ontginningen door Geerling van den Bosch. In 1471 komen delen van het Geelderscomplex in handen van de kartuizer monniken, maar over hen meer in aflevering 4 van deze blogreeks. Zo’n twee eeuwen later bezit Bosschenaar Pieter Lus het gebied, waarna De Geelders van de ene grootgrondbezitter op de andere overgaat, met familie Marggraff als laatste in de rij. Momenteel wordt het gebied beheerd door Stichting Marggraff, Staatsbosbeheer en Brabants Landschap en staat het bekend om zijn grote biodiversiteit. Na De Geelders is het goed toeven in café ’t Groene Woud. Leuk detail: Wachtpost 5 van het Duits Lijntje is nu onderdeel van dit café. We lopen verder via de Slophoosweg; een naam die is afgeleid van een veld genaamd “de slophoos”, wat weer een verbastering is van ‘slaaphuis’ oftewel herberg.

Groot Duijfhuis is het eindpunt van vandaag. De volgende keer lopen we verder naar St. Oedenrode.

Bronnen:
  • Pater Ferdinandus: Geschiedenis van het Kasteel Stapelen. Boxtel: P.P. Assumptionisten, 1940. Vindplaats: CBM C 01544
  • C. van den Hout: Kasteel Stapelen. Muiderberg etc.: Nederlandse Kastelenstichting etc., 1972. Vindplaats: CBM C 11414
  • R. van Nooijen: Kasteel Stapelen c.a., Boxtel; ontstaan en beknopte geschiedenis. Versie: 11 maart 2016. Online raadpleegbaar.
  • G. van den Oetelaar, J. Hendriks: De Geelders, bosgebied in Het Groene Woud. Liempde: St. Kartuizerklooster Sinte Sophia van Constantinopel, 2012. Vindplaats: CBM B 63782
  • J.J.E.M. de Visser: Boxtel: een heerlijkheid tussen twee heren: ca. 1100-1652: van hulde aan de keizer naar trouw aan de hertog. 's-Hertogenbosch: Uitgeverij Dekkers/Van Gerwen, 2013. Vindplaats: BRA Y VISS 2013
  • J.J.E.M. de Visser: Boxtel: van Brabantse Baronie naar groene gemeente. Wijchen: Drukkerij de Kleijn, 1999. Vindplaats: BRA Y VISS 1999

maandag 20 december 2021

Tydingen die belang hebben. 250 jaar Brabants Dagblad 1771-2021

Vorige maand verscheen het boek 'Tydingen die belang hebben' ter gelegenheid van het 250-jarig bestaan van het Brabants Dagblad. Op 2 juli 1771 begint, met de 's Hertogenbossche Dingsdagse en Vrydagse Courant, de 250 jaar geschiedenis van het Brabants Dagblad toen in ’s-Hertogenbosch de eerste Brabantse krant verscheen. De oudste kranten waren nog saai, hadden een kleine oplage en waren bedoeld voor de notabelen. Aan het eind van de 19e eeuw werden de oplages hoger en richtte men zich ook meer tot het volk. In de afgelopen eeuwen veranderde de krant van vorm en naam. Vaste rubrieken, sport-, regionaal- en plaatselijk nieuws, foto’s en puzzels. Meer en meer werd het een ‘moderne’ krant. Kranten volgden elkaar snel op en werden samengevoegd. In 1910 is er de eerste grote dagbladfusie in Brabant. Het Huisgezin gaat samen met de Noord-Brabanter-Noordbrabants Dagblad. In 1941 werd door de Duitsers een fusie afgedwongen tussen de twee grote Brabantse Nieuwsbladen: Het Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbossche Courant en Het Noordbrabants Dagblad-Het Huisgezin. De krant blijft katholiek, maar wordt meer een spreekbuis van de Duitsers. Opstandige redacteuren verzetten zich tegen de overheid en kerk. Na de Tweede Wereldoorlog hebben de kranten niets meer te maken met de katholieke censor die alles schrapt wat de katholieke kerk niet aanstaat, maar de invloed van de kerk op de inhoud blijft. Vanaf 1959 gaat de krant verder als Brabants Dagblad en is het officieel geen katholieke krant meer.
De Brabant-Collectie bezit de originele Bossche kranten vanaf 1771. Deze zijn vanwege de kwetsbaarheid helaas niet raadpleegbaar. Wel zijn de kranten grotendeels gedigitaliseerd en te vinden op Delpher, met een 
alfabetisch overzicht van alle beschikbare kranten via deze link.

Vindplaats: BRA R ZUIJ 2021

maandag 6 december 2021

Wandelen door de Brabant-Collectie: Van Balsvoort naar station Boxtel

Etappe 2 Brabants Vennenpad (ong. 10 km)

We pakken de draad op waar we de vorige keer gebleven zijn, bij de voormalige landbouwenclave Balsvoort.
Informatiebord Balsvoort
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University
Op het informatiebord van Natuurmonumenten staat dat de oude naam voor deze plek, Baensffoert, is terug te vinden in geschriften uit 1312. Gerald van Berkel heeft in “Noord-Brabantse plaatsnamen verklaard” een lemma opgenomen over deze plaats: “Balsvoort (Oisterwijk) 1312 kopie 17e eeuw Baensffoert, Baentsffoert, 1393 Balstvoert, 1453 aen die belversvoert, 1604 Balsvoert, 1679 Balfort bij der Brugge, 1840 BALVOORT of Balsfoort, ook wel Belveren; Samenstelling van voort, →voorde ‘doorwaadbare plaats’, en een onduidelijk eerste deel. Zie ook →Belvert.” Nog meer informatie is te vinden in de uitgebreide studie “Kampina en Oisterwijkse Bossen en Vennen” van Jan Neefjes en Hans Bleuming. Het begon met één boerderij, die mogelijk als herberg diende. In 1442 is de vermelding ‘die Hove tot Batsfoirt’ te vinden en in 1487 komen we de naam Boutsvoert tegen. De hoeve werd verpacht en de daaropvolgende jaren diverse malen gekocht en verkocht. Een kadasterkaart van rond 1832 toont vier boerderijen; er is dan sprake van een landbouwenclave. Waarom die daar ligt, op anderhalf uur lopen van de omliggende dorpen, is onduidelijk. Wellicht speelde de aanwezigheid van een voorde bij rivier de Beerze een rol. Maar ook de vrij gunstige vestigingsomstandigheden, met droge grond voor de akkers en broekgebieden voor beweiding en hooiwinning, kunnen bepalend zijn geweest aldus Neefjes en Bleuming.
Vanaf 1834 koopt Candidus ten Brink (1795-1860), een Rotterdamse rentenier en grondeigenaar, een groot aantal percelen op de Kampinase heide, waaronder landgoed Balsvoort. Hij zorgt voor de ontginning van de woeste heidegronden en de aanplant van productiebos. In 1887 verkoopt familie Ten Brink het landgoed en daarna komt het in verschillende handen terecht, met Natuurmonumenten als uiteindelijke eigenaar in 1928. In 1931 pacht familie Schut een boerderij op Balsvoort. Als vader binnen enkele jaren sterft, zet moeder Schut samen met haar negen kinderen de pacht voort. De weduwe vangt in de oorlogsjaren regelmatig kinderen uit grote steden op die vanwege bombardementen op het platteland worden ondergebracht. Zo ook het 13-jarige Rotterdamse meisje Annie Remken. Haar broertje is ondergebracht bij een boerderij in de buurt. Op de dag dat de ouders hun kinderen komen halen, voltrekt zich een tragedie. Het meisje fietst een stukje vooruit, maar verdwijnt spoorloos. Niet veel later wordt ze dood, door verwurging omgebracht, aangetroffen in de Oisterwijkse bossen. Vrij snel wordt een verdachte gearresteerd, Theo van Berkel, die eerder al verdacht werd van de moord op het Tilburgse meisje Ria Pagie. Van Berkel wordt veroordeeld tot 15 jaar gevangenisstraf, maar na zijn vrijlating in 1959 wordt opnieuw een kind zijn slachtoffer, nu in Limburg. Oud-hoofdcommissaris J.A. Blaauw vertelt in zijn boek “Plaats delict: Nederland” over zijn onderzoek naar deze seriemoordenaar, die ook in de Verenigde Staten zijn sporen heeft nagelaten.
Oktober 1944 slaat het noodlot wederom toe bij familie Schut. De broers Hein, Theo en Bernard helpen onderduikers en doen mee aan voedseltransporten. Het Oisterwijks verzet houdt in een stal op Balsvoort zeven Duitse militairen gevangen, maar laat hen op 4 oktober 1944 vrij, zonder dat familie Schut dit weet. Represailles kunnen niet uitblijven en op 6 oktober worden Hein en Bernard Schut door een Duits peloton aangehouden. Bernard wordt bij een vluchtpoging doodgeschoten. Hein wordt meegenomen naar Oisterwijk, verhoord en een dag later geëxecuteerd bij Klein Aderven. Moeder Schut is na dit voorval nooit meer teruggekeerd naar de boerderij. Deze filmbeelden op YouTube vertellen over de tragedie en tonen daarnaast interessant historisch fotomateriaal van Balsvoort, de gebroeders Schut en hun boerderij. De laatste boerderij op Balsvoort is bewoond tot 1984; deze wordt in 1986 door Natuurmonumenten afgebroken. In 2015 blaast deze vereniging het gebied nieuw leven in: akkers, poelen, weilanden en houtwallen worden hersteld. Een stukje van de muren is opnieuw opgetrokken, zodat de contouren van de laatste boerderij weer zichtbaar zijn. Een paneel van Iris Hofland maakt de geschiedenis van de plek inzichtelijk.
Balsvoort anno 2021
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University
De Brabant-Collectie bezit enkele historische kaarten waarop de enclave Balsvoort is te vinden. Op onderstaande kaart (periode 1775-1800) staat de plaats vlak boven de schaalstok, rechtsonder in beeld.
Kaartje van Boxtel met deszelfs gehuchten
Formaat: 33 x 41.5 cm. Schaal: 9.6 cm = Schaal van 1000 Roeden Rijnlands
Vindplaats: Generaliteitsland Brabant / Oost / Baronie van Boxtel / XVIII d (2)
Op deze kaart uit 1789 wordt de plaats geschreven als Balsfoort en is eveneens te vinden rechtsonder in beeld, links van de legenda.
Caart figuratief vande Baronie van Boxtel en Heerlykheyt Liempde, met de
Steenweg van de Stadt 's-Hertogenbosch tot Best etc.
Formaat: 19 x 29 cm. Schaal: 14 cm = Schaal van 3000 Roeden Reynlandse maat,
zynde twee Uuren gaans. Vindplaats: Generaliteitsland Brabant / Oost / Baronie van Boxtel / XVIII d (3)
We vervolgen onze route en komen al snel uit bij Banisveld. Een veldnamenboek uit 1471 vermeldt de naam Barentsvelt en in 1832 duikt de naam Banisveld op. Heb je interesse in kadasterkaarten van die tijd, kijk dan zeker op de website van Heemkunde Boxtel. Met een tool die voor iedereen toegankelijk is, kun je die kaarten van Boxtel (en Liempde) als overlay op de huidige kaart van Google Earth leggen. Rond 1860 is het gebied verkaveld in een dubbel sterpatroon met bos, oftewel een sterrenbos. Mogelijk is er sprake van een warande, aldus Neefjes en Bleuming. In de jaren 50 van de twintigste eeuw wordt het gebied gebruikt voor intensieve landbouw en veeteelt. De Brabant-Collectie bezit onderstaande kaart uit 1949. Rechtsonder in beeld is Banisveld, en ook Balsvoort, te zien.
No. 51 A Oirschot. Verkend in 1949
Formaat: 23 x 40 cm. Vindplaats: Provincie Noord-Brabant / Oost / Oisterwijk / 1949 (1)
Het gebied is ook in gebruik geweest als vuilstortplaats van gemeente Boxtel (tot maart 1978) en als vliegplaats van Modelvliegtuigclub Boxtel (tot januari 1998). Natuurmonumenten koopt het terrein op in 1996 en laat het een transformatie ondergaan. De vuilnisbelt wordt afgedekt en omgevormd tot een heuvel inclusief een in 2019 nieuw opgeleverde uitkijktoren als eerbetoon aan oud-boswachter Frans Kapteijns. De voedselrijke, bemeste bovenlaag van Banisveld is afgevoerd en door verschraling van de grond komen bijzondere planten uit de onderliggende zaadbodem weer tot ontwikkeling. Bekijk hier de filmbeelden van Banisveld deel 1 en deel 2, waarin Frans Kapteijns je meeneemt in dit gebied.
Uitkijktoren Banisveld
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University
Na Banisveld volgt een prachtig stukje natuur langs de meanderende Beerze. Dat dit riviertje zijn oorspronkelijke loop behouden heeft, is te danken aan Pieter van Tienhoven, medeoprichter van Natuurmonumenten. Bekijk hier enkele foto’s die Noud Aartsen maakte van dit gebied in de jaren 1970-80. Via het Kerkpad, een pad dat door de eeuwen heen ook door de bewoners van Balsvoort is gebruikt, en De Roond lopen we naar station Boxtel, het eindpunt van vandaag. De volgende keer gaan we vanaf hier naar Groot Duijfhuis.

Bronnen:
  • Gerald van Berkel: Noord-Brabantse plaatsnamen verklaard. Rotterdam: mijnbestseller.nl, 2017
  • J.H.A.M. van Nimwegen: Van vuilnisbelt tot modelvliegveld; Boxtelse luchtvaartenthousiasten en hun geschiedenis. Boxtel: Modelvliegtuigclub, 1998. Vindplaats: BRA V3 NIMW 1998
  • Jan Neefjes & Hans Bleumink: Kampina en Oisterwijkse Bossen en Vennen; Historisch-landschappelijke inventarisatie. Boxtel: Overland, oktober 2015. Vindplaats: BRA Z4 NEEF 2015

maandag 22 november 2021

Het Brabants Kasteel

Het tijdschrift met deze titel is uniek voor Nederland, want Noord-Brabant is de enige provincie met een ‘specialistisch tijdschrift op kastelengebied’, zo vertelt ons de vereniging Vrienden van Brabantse Kastelen op haar website. Ze streeft ernaar driemaal per jaar een nummer te laten verschijnen. In 2021 zijn we toe aan jaargang 42. In het tijdschrift is verenigingsnieuws opgenomen en worden actuele ontwikkelingen rond Brabantse kastelen beschreven. De hoofdmoot beslaat echter wetenschappelijk verantwoorde artikelen over kastelen, ook in het gebied dat vroeger tot het hertogdom Brabant behoorde. Uiteraard staan de bouw- en bewoningsgeschiedenis van een kasteel vaak centraal in het gepubliceerde onderzoek. Hierbij passeren veel namen met een lokale betekenis de revue, maar het kan ook zijn dat de kasteelheer meer grond in eigendom heeft en verhalen over verschillende kastelen aan elkaar geknoopt kunnen worden. Auteurs koppelen deze informatie aan toponymie, cartografische documenten uit uiteenlopende tijden, kadastergegevens en topografische tekeningen en verwerken dit alles in leesbare artikelen die echt niet alleen interessant zijn voor ‘kasteelfreaks’.

In het jongste nummer gaat ir. Jan Timmers op zoek naar het oudste kasteel van (Aarle-)Rixtel. De historische context gaat terug tot in de twaalfde eeuw; eigenaren en familierelaties (van de Van Rixtels) worden nauwgezet uit de doeken gedaan. De werkelijke positie van de – verdwenen – kerk van Rixtel is een belangrijk aspect van de geschiedenis van het kasteel. Wat opvalt is de verhoogde ligging van de kerk en een hoeve. Deze ligging wordt in het begin van de negentiende eeuw nog door Stephanus Hanewinckel opgemerkt. Ook het artikel van Peter Seinen en Guus Braun gaat over bouwgeschiedenis. In dit geval betreft het kasteel Heeze en wel de periode tussen 1300 en 1662. Dit laatste jaar staat voor de rigoureuze verbouwing die architect Pieter Post toen in gang zette. De oorspronkelijke plannen zouden niets heel hebben gelaten van het oude kasteel, maar (gelukkig) vond een groot deel van de verbouwing, door geldgebrek bij de opdrachtgever, geen doorgang. Exacte projectie van oude tekeningen op de huidige situatie en bouwhistorisch- en bronnenonderzoek worden gecombineerd met archeologische waarnemingen. Dat de auteurs geen absoluut verhaal wensen te presenteren, bewijst de laatste zin van hun artikel: ‘Het beste dat we kunnen bieden is de meest logische interpretatie van de gegevens die we hebben en die moeten met reserve worden benaderd’. En zo hoort het met onderzoek, omdat het altijd weer anders kan worden, te zijn.

De Brabant-Collectie herbergt ook veel documentatie over Brabantse kastelen, in woord (boeken en tijdschriftartikelen) en beeld. Je kunt dit natuurlijk raadplegen via BCfinder, maar je kunt ook – op afspraak via brabant@tilburguniversity.edu – een bezoek brengen aan de collecties.

woensdag 17 november 2021

Mini-expositie 'Made in Brabant: bijzondere banden en boeken'

Op 6 november jl. vond het Festival ‘Boeken in Brabant’ van de Stichting De Brabantse Hoeders in de LocHal in Tilburg plaats: een drukbezocht evenement voor jong en oud. Het thema ‘Boeken in Brabant’ vormde een goede aanleiding om juist eens het in Brabant met de hand gebonden en industrieel vervaardigde boek in de schijnwerpers te zetten. Niet de inhoud van het boek, maar de uiterlijke vorm - de boekband dus - staat centraal.

Cover tentoonstellingscatalogus

Bij de mini-exposite Made in Brabant: bijzondere banden en boeken in de Universiteitsbibliotheek Tilburg is een gelijknamige catalogus verschenen. Hierin wordt de ontwikkeling van de Brabantse boekband ‘met zevenmijlslaarzen’ in woord en beeld gebracht. Uit alle erfgoedcollecties in de universiteitsbibliotheek is geput: o.a. uit de kloostercollecties, de kinderboekencollectie Buijnsters-Smets en de voormalige wetenschappelijke bibliotheek van het Provinciaal Genootschap voor Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant, nu de Brabant-Collectie genaamd.

Centraal in de expositie staan de handboekbanden uit de Middeleeuwen tot en met de eenentwintigste eeuw, net als de fraaie sierpapieren omslagen uit de zeventiende tot de twintigste eeuw. De opkomst van de uitgeversband wordt getoond, evenals de machinaal vervaardigde boekbanden met als hoogtepunt de prachtige Art Nouveau en Art Deco banden. Verder is er speciale aandacht voor negentiende- en twintigste-eeuwse kinderboeken, en ook voor enkele bijzondere uitgaven en private presses tussen 1930-2000. De Brabantse drukkers, schrijvers en kunstenaars passeren eveneens de revue. 

Wat de opbouw van de tentoonstelling betreft, die is zoveel mogelijk chronologisch gehouden. De insteek is van meet af aan Brabants geweest, maar dat bleek helaas niet in alle gevallen mogelijk. Met betrekking tot de materialiteit van het boek gaat het niet altijd om Brabantse boeken of banden, maar deze zijn wel degelijk afkomstig uit Brabantse verzamelingen. Soms is het boek niet in het huidige Noord-Brabant gedrukt, maar in het Hertogdom Brabant. Of heeft het alleen maar een Brabants onderwerp. Kijk met verwondering naar deze ‘schone slaapsters’ uit de magazijnen van de Brabant-Collectie en Universiteitsbibliotheek Tilburg.

Lees artikelen in de pers in In Brabant, Brabant Cultureel, Stadsnieuws en Devotionalia. 

Locatie: Universiteitsbibliotheek Tilburg op niveau 0 (handboekbanden) en 1 (uitgeversbanden).
Te zien: t/m 21 februari 2022. 
Catalogus gratis verkrijgbaar bij de balies.

maandag 8 november 2021

Lotus: Jermain de Rozario, van vuilnisman tot sterrenchef

Eind juli verscheen een boek over de opmerkelijke carrière van Jermaine de Rozario uit Helmond. Jermaine, afkomstig uit een groot gezin, stopte op zijn 15de met school, ging het huis uit en had veel verschillende baantjes. Hij leidde een zwervend bestaan, kreeg verkeerde vrienden, kwam op illegale feesten, raakte aan de drugs en kreeg hoge schulden. Vier jaar later krijgt hij er genoeg van, stopt met de drugs, gaat op zichzelf wonen en vindt een baan als vuilnisman. Dit houdt hij een jaar vol. Dan kiest hij voor de horeca, met aanvankelijk diverse baantjes in de bediening. Dan komt hij, via een baan als eerstejaars leerling kok en zelfstandig werkende kok bij ‘t Parlement in Helmond, terecht bij Soenil Bahadoer van De Lindehof in Nuenen. Daar heeft hij het zwaar, maar hij leert er wel de kneepjes van het vak. Na als chef-kok bij ’t Parlement in Helmond en als chef de partie bij De Lindehof in Nuenen gewerkt te hebben, opent hij in 2016 met hulp van een investeerder zijn eigen restaurant De Rozario in Helmond. In het boek vertelt hij niet alleen over zijn successen en angsten, maar ook over zijn harde regime in de keuken, de vervelende gasten en de manier waarop zijn gerechten tot stand komen. De Rozario kookt met zijn hart en op zijn gevoel. Regels lapt hij aan zijn laars.

Vindplaats: BRA H3 HOFF 2021

donderdag 4 november 2021

Vrijheid en Verwarring: kloosterleven in de jaren zestig

MUSEUM KRONA, UDEN 

6 november 2021 t/m 15 mei 2022

Ruim zestig jaar geleden begon het decennium dat het religieuze leven in Brabant grondig zou veranderen. Van binnenuit (Vaticanum II) en van buitenaf kwam een ongekende vernieuwingsbeweging opgang. De expositie Vrijheid en Verwarring verbeeldt de drastische omwenteling in de kerk, en in de kloosters in het bijzonder, gedurende dit bewogen decennium. Vrijheid en Verwarring is tot stand gekomen dankzij een samenwerking van Museum Krona met de Brabant-Collectie (Tilburg University) en Berne Media.

In korte tijd werd het (bijna) monopolie van de reguliere geestelijkheid op zorg en onderwijs opgegeven en veranderde de visie op de missie radicaal. Contemplatieve vrouwenkloosters openden de poorten en lieten de tralies in de bezoekkamers verwijderen. Gehoorzaamheid wordt ingeruild voor eigen verantwoordelijkheid, de hiërarchische kerk maakt plaats voor een kerk van de armen. Deze ontwikkelingen krijgen een expliciete vertaling in het habijt, dat aan de tijd wordt aangepast of zelfs geheel wordt afgelegd.  De veranderingen werden door sommigen met vreugde ontvangen, anderen vonden het te snel gaan. Maar voor velen in de buitenwereld gingen de omwentelingen achter de kloostermuren nog niet snel genoeg. Het resulteerde naar het einde van het decennium toe in verwarring, verdeeldheid en verdriet. Massale uittredingen gingen gepaard met een moeizaam proces van heroriëntatie.

Verdeeld over tien luiken en met uniek bronmateriaal wordt getoond hoe snel en dramatisch deze revolutie zich voltrok. Een revolutie die bepalend zou blijken te zijn voor de topografie van de kloosters en situatie binnen de gemeenschappen anno 2021. De expositie sluit daarmee nauw aan bij het ‘Jaar van kloosterleven 2021 in Brabant’.

De Clarissen van Megen 1961.
Foto door Guus Bekooy, collectie Museum Krona
GRUTS: Twintigers nu en toen
Popmuziek en hippies, demonstraties en bezettingen: het waren de jongere generaties die nadrukkelijk hun stempel op de jaren zestig hebben gedrukt.  Hoe hebben de twintigers van toen die tijd ervaren en hoe kijken de twintigers van nu terug op de ‘sixties’? Deze vraag heeft Museum Krona voorgelegd aan vier studenten die deelnemen aan GRUTS, een programma van de provincie Noord-Brabant waarin studenten (mbo, hbo en wo) betrokken worden om mee te denken over vraagstukken m.b.t. erfgoed om zo een verbinding te maken tussen erfgoed en de eigen generatie. Voor de expositie ontwikkelen de studenten ‘Jouw Kloosup’. Met deze webapp kan de gebruiker zijn of haar kloosterlogo samenstellen door antwoorden te geven op vragen en ‘challenges’ aan te gaan. In deze ‘challlenges’ worden de waarden van het kloosterleven verbonden met trends die relevant zijn voor jongeren (care (zorg)), footprint (duurzaamheid/groen), mind (meditatie) en bubble (groep, gemeenschap). Tevens wordt een kritische parallel getrokken tussen de verzuiling – ontzuiling toen en de nieuwe ‘verzuiling’ via social communities nu. 

Publicatie
Ter gelegenheid van de expositie verschijnt een publicatie uitgegeven door Berne Media, met bijdragen van kloosterlingen en deskundigen en uniek beeldmateriaal uit de collecties van Museum Krona en de Brabant-Collectie (Tilburg University) e.a.

Partners
Het project is een samenwerking tussen Berne Media (Abdij van Berne), Brabant-Collectie (Tilburg University), Museum Krona en de Provincie Noord-Brabant.
Met medewerking van: Katholiek Documentatie Centrum, Nijmegen; Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven Sint-Agatha; Landpark Assisi, Biezenmortel; Regina Coeli, Vught; andere orden en congregaties.