Over mij

Mijn foto
De Brabant-Collectie is in 1837 in 's-Hertogenbosch opgericht door het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant en wordt sinds 1986 beheerd door de bibliotheek van Tilburg University
Posts tonen met het label boeren. Alle posts tonen
Posts tonen met het label boeren. Alle posts tonen

maandag 11 november 2019

Boerenverhuizing in oorlogstijd

11 november 1941: het is een grauwe oorlogsdag, deze Sint-Maarten. Maar ook een dag waarop een bonte stoet van Goirle naar Esbeek trekt. Boer Harrie Oerlemans, zijn vrouw Leida Oerlemans-Harbers, hun kinderen, de huisraad én de complete veestapel (inclusief mestvoorraad en veevoeder) verhuizen met de hulp van hun nieuwe buurtbewoners naar Esbeek. Om precies te zijn naar de Poorthoeve op de oude heerlijkheid Thulden. Hier had levensverzekeringsmaatschappij De Utrecht enige jaren daarvoor een uitgestrekt gebied met heide, bos en moeras ontgonnen tot Landgoed De Utrecht.
Het gebeuren haalt de landelijke pers: op zondag 16 november 1941 staat een uitgebreid verslag van een Bossche correspondent in De Telegraaf, op zaterdag 29 november wordt hetzelfde relaas in een kopblad van deze krant, De Courant. Het nieuws van den Dag, gepubliceerd. Fotopersbureau Het Zuiden maakte een beeldverslag en een aantal van deze foto's bevindt zich in onze collectie.

In alle vroegte reizen op de dag van de 'overtrek' de buurtbewoners met paard en wagen van Esbeek naar boerderij Sint Jacob, gelegen onder Goirle: een tocht van drie uur. De wagens zijn versierd en de boeren en boerinnen dragen hun traditionele Brabantse klederdracht: de mannen in blauwe kiel en met een papieren roos op een zijden pet, de vrouwen in schort en omslagdoek en getooid met Brabantse muts. Direct wordt begonnen met het inladen van huisraad en gereedschap en het opladen van de wagens.
Fotopersbureau het Zuiden
Vindplaats: ML / 215 (3)
Na het inladen krijgen de verhuizers in de oude boerderij van Oerlemans een stevige maaltijd voorgezet.
Fotopersbureau Het Zuiden
Vindplaats: ML / 215 (6) (bis)
Een lange stoet trekt al zingend door de straten en over het platteland. Vooraan lopen de boerenmeisjes met het vee, gevolgd door de wagens met huisraad en hooi. Hoogtepunt is de schòòn kéér. Deze feestelijke versierde wagen met daarop het boerengezin wordt geleid door de meest nabije buurman. Op de wagen zijn in goud de initialen aangebracht van het boerenpaar. 
Fotopersbureau Het Zuiden
Vindplaats: ML / 215 (9)
Onderweg wordt als er een café in zicht is "den dam eronder gezet" om een drankje te nemen. Een steun wordt onder de wagens gezet, de paarden krijgen even rust en worden gelaafd en gevoerd. Mogelijk is onderstaande foto gemaakt bij Herberg Den Hemel in Hilvarenbeek.
Fotopersbureau Het Zuiden
Vindplaats: ML / 215 (8) (bis)
Aangekomen op de grens van het buurtschap is het tijd voor "de zoete inkomst". Het boerenpaar wordt hartelijk welkom geheten en gewezen op de rechten en plichten binnen het buurtschap. Dit wordt bezegeld met een zoete drank, opgediend uit een antieke anijskom door twee buurvrouwen.
Fotopersbureau Het Zuiden
Vindplaats: ML / 215 (14)
Gedurende de verhuizing hebben de boerenmeisjes continu een feestelijk versierde kroon bewaakt. De mannen zijn er namelijk op uit deze kroon te roven en als ze dat lukt, verdienen ze een halve liter jenever. Op onderstaande foto wordt de kroon uitgedragen en getoond. 
Fotopersbureau Het Zuiden
Vindplaats: ML / 215 (11)
Het echtpaar Oerlemans-Harbers betrekt de nieuwe boerderij en hangt de kroon in de woonkamer onder de schouw. Deze blijft daar hangen tot een nieuwe buur op het buurtschap komt wonen.
Fotopersbureau Het Zuiden
Vindplaats: ML / 215 (12)
Bijzonder is dat deze verhuizing met zoveel pracht en praal werd uitgevoerd, zeker in de oorlogsjaren. Volgens bovengenoemd krantenartikel is dit mede te danken aan de heren van Landgoed De Utrecht die een feestelijk tintje aan deze overtrek hebben willen geven.

En hoe zit het met de boerenovertrek in de 21e eeuw? Dat het nu niet meer gaat om verhuizen moge duidelijk zijn. Rijdend in een boerenhuifkar, al dan niet verkleed in boerentenue, gezellig samenzijn, eten en drinken, dat is waar het nu om draait.

donderdag 31 augustus 2017

Oogsttijd

Na het ploegen en zaaien in de lente is augustus (hiervan is het woord ‘oogsten’ afgeleid) voor boeren de maand om het koren te maaien en binnen te halen. Het graan op de akker moet voor de oogst voldoende rijp en droog zijn. De juiste oogstperiode is maar kort, dus moet er snel en efficiënt gewerkt worden. Tegenwoordig heeft men daarvoor de beschikking over een arsenaal aan machines; vroeger was hier veel werkvolk voor nodig.

Op onderstaande ingekleurde prentbriefkaart van Herman de Ruiter (1871-1949) maait een boer rond 1900 het koren met de hand. De opname is hoogstwaarschijnlijk in de Meierij gemaakt. De mannen maaiden de halmen met gestrekte rechterarm met een sikkel of zicht. Men begon vaak pas in de middag, omdat de dauw uit het koren helemaal verdampt moest zijn. In zijn andere hand had de boer een pikhaak om de aren rechtop te houden en in hopen op het veld te leggen. De vrouwen en meisjes raapten deze korenaren achter de maaier op en bonden deze met in elkaar gedraaide aren tot een schoof (ook wel garf of garve). Meerdere schoven zetten zij rechtop tegen elkaar in een hok te drogen zoals op de tweede afbeelding te zien is. Per streek of soms per dorp kon de vorm van deze hokken verschillen.
Koren maaien
Fotograaf: Herman de Ruiter
Prentbriefkaart, 1902 (tweede serie)
Uitg. J.J.N. Loretz, Fa. Wed. J. Loretz, 's-Bosch
De gerijpte en gedroogde korenschoven werden met een hoogkar van het land gehaald. De hiervolgende ansichtkaart toont de opsteker die schoof voor schoof rogge aan de gaffel prikt  en op de wagen gooit naar de lader. Vroeger werd rogge veel verbouwd in Noord-Brabant voor het bakken van brood. Na de oogst was de akker veranderd in een stoppelveld. Voor het land echter weer werd omgeploegd, kwamen de arenlezers – meestal vrouwen en kinderen – om de overgebleven aren te verzamelen.
Rogge in Schooven
Fotograaf: onbekend
Prentbriefkaart, na 1905
Uitg. Weenenk & Snel, Den Haag
(gedrukt bij Dr. Trenkler Co, Leipzig)
Onderstaande opname uit 1917 toont een vrouw bovenop de hoogkar. Zij werpt de schoven naar de man die de stromijt oftewel stroschelf buiten bij de boerderij maakt. De steun om de kar stabiel te houden is zichtbaar. 
Brabantsch, Dorpsleven – Het opzetten der stroomeit
Fotograaf: onbekend
Prentbriefkaart, 1917 (serienummer 17|0104)
J.H. Schaefer's Platino Uitg., Amsterdam
Was de oogst eenmaal van het veld, dan moest het koren nog worden verkregen. Dorsen was een eerste bewerking van het graan. Meestal vond het volledig uitdorsen van de aren in de winter plaats. Als een boer al zaaigoed nodig had of de voedselvoorraad uitgeput was, werd er direct na de oogst gedorst. Dit wordt ook wel voordorsen genoemd. Onderstaande foto van de Veghelse fotograaf Frans Stender (1893-1937) toont het hanteren van de dorsvlegel. 
Noord-Brabantsch Dorpsleven - Rogge-dorschers
Fotograaf: Frans Stender, Veghel
Prentbriefkaart, 1906 (serienummer 6416)
Uitg. Gez. Van Roosmalen, Veghel
Vervolgens moest het kaf van het koren gescheiden worden. Het lichtere kaf moest met behulp van de wind of een luchtstroom afgezonderd worden van de graankorrels. Dit gebeurde met de wan of wanmolen. Zowel mand als machine zijn te zien op onderstaande prentbriefkaart. Na het uitzeven van ongewenste elementen, was het graan klaar om gemalen te worden.
Brabantsch, Dorpsleven – De korenwan
Fotograaf: onbekend
Prentbriefkaart, 1917 (serienummer 17|099)
J.H. Schaefer's Platino Uitg., Amsterdam

woensdag 12 juli 2017

Handschrift Jac Vos

Onlangs heeft de Brabant-Collectie middels schenking het handschrift Een boerenleven: ontwikkelingsgang van het boerenbedrijf in de zandstreken van West-Noord-Brabant over de laatste 70 jaren van Jac Vos verworven.
Titelpagina

Portret van Jac Vos (1871-1948)
Fotograaf: onbekend
(Collectie Joseph Vos)

Jac Vos, geboren in gemeente Roosendaal en Nispen op 13 juli 1871 en aldaar overleden op 17 december 1948, stamde uit een katholieke familie van welgestelde boeren. Hij was eveneens landbouwer en veefokker tot 1927. Zijn boerderij bevond zich aan de Vinkenbroeksche straat 3.

De door Jac Vos gebouwde boerderij, 1926
Prentbriefkaart
(Collectie Joseph Vos)
Na zijn terugtrekking uit het bedrijf wijdde Jac, ook wel Ko Vos genaamd, zich verder aan talrijke bestuurlijke functies in regionale landbouworganisaties. Hij was o.a. 40 jaar voorzitter van de Noordbrabantsche Christelijke Boerenbond, afdeling Roosendaal en ruim 20 jaar actief in het hoofdbestuur. In Roosendaal richtte hij de Boerenleenbank op en bleef ruim 40 jaar voorzitter. Dezelfde rol bekleedde hij voor de R.K. Landbouwwinterschool. Vos was oprichter en voorzitter van de fokcentrale in Roosendaal en medeoprichter en voorzitter van de Coöperatieve Beetwortelsuikerfabriek Roosendaal tot de fusie met ‘De Dinteloord’ en Zevenbergen. Als pleitbezorger van de boeren had hij tevens politieke aspiraties. Van 1897 tot 1927 was hij gemeenteraadslid in Roosendaal en Nispen. Van 1923 tot 1927 was hij Provinciale Statenlid en 8 jaar lang belangenbehartiger in de Tweede Kamer voor de fractie van de Roomsch-Katholieke Staatspartij tijdens het interbellum (1925-1933). Zowel zijn voorouders als zijn nakomelingen hebben een rol gespeeld in het lokale bestuur en daarbuiten. Eind jaren vijftig is er een straat in de nieuwe wijk Westrand naar Vos vernoemd. Die straat ligt niet ver van zijn laatste woonhuis aan de Wouwscheweg 1a, gebouwd door Jac. Hurks.

Het in een omslag gestoken, losbladige handschrift bestaat uit 147 pagina’s en dateert vermoedelijk van vóór 1940. Het betreft een minutieuze beschrijving van het boerenleven, de omvang (aantallen en soorten vee, oppervlakte van de bedrijven en inrichting van de gebouwen), het teeltplan (soorten gewassen), de werkzaamheden het jaar rond, de gebruiken, de cultuur, maar ook de ontwikkelingen binnen de bedrijven en op bestuurlijk niveau (opkomst landbouwcoöperaties).
Pagina 1 uit het handschrift: Algemeen overzicht
Het handschrift zal waarschijnlijk gediend hebben voor de artikelen die Vos in het Jaarboek De Ghulden Roos publiceerde: 
  • ‘Boekweitfooi: bijdrage tot de studie van den ontwikkelingsgang van het boerenbedrijf in de zandstreken van Westelijk Noord-Brabant’, in: Jaarboek nr. 1 (1941), p. 101-104. 
  • ‘Uitvindingen in onze streken op het terrein van den landbouw: bijdrage tot de studie van den ontwikkelingsgang van het boerenbedrijf in de zandstreken van Westelijk Noord-Brabant’, in: Jaarboek nr. 3 (1943), p. 58-60.
Zijn teksten kunnen bijvoorbeeld fraai geïllustreerd worden met prentbriefkaarten van het Brabants Dorpsleven.
Brabantsch Dorpsleven: Het dorschen van boekweit
J.H. Schaefer's Platino Uitg.  Amsterdam 
0102|17
Prentbriefkaart, 1917

Pagina 26 uit het handschrift: Het blekken of schillen van eikenhout

Eikschillers in het bosch
Uitgever en fotograaf: A. van Erp, Ginneken, vóór 1907
Prentbriefkaart
Naar verwachting zal eind 2017 zowel het handschrift als het typoscript (158 pagina’s) via de Brabant Cloud digitaal beschikbaar gesteld worden (fulltext doorzoekbaar).

Literatuur:
Bij het overlijden van Jac Vos plaatste het Brabants Nieuwsblad (18 december 1948) een uitgebreid artikel.

Verwijzingen naar (teksten van) Jac Vos in:
  • Ir. A.H. Crijns en prof.dr. F.W.J. Kriellaars, ‘Het gemengde landbouwbedrijf op de zandgronden in Noord- Brabant 1800-1885’, in: Bijdragen tot de geschiedenis van het Zuiden van Nederland (deel LXXII), Tilburg: Stichting Zuidelijk Historisch Contact, 1987. Zie p. 229, 247, 267, 273.
  • Ir. A.H. Crijns en prof.dr. F.W.J. Kriellaars, ‘Ontwikkeling en verandering in de agrarische sector’, in: Geschiedenis van Noord-Brabant, deel 2 (1890-1945, Emancipatie en industrialisering), Amsterdam / Meppel: Boom, 1996. Zie p. 162-182.
  • Ir. A.H. Crijns, ‘De grote ommekeer in de agrarische sector’, in: Geschiedenis van Noord-Brabant, deel 3 (1945-1996, Dynamiek en expansie), Amsterdam / Meppel: Boom, 1997. Zie p. 148-167.
De bestuurlijke rol van Jos Vos in Roosendaal en West-Brabant wordt beschreven in: 
  • Dr. L.J.P. van Gastel, ‘Roosendaal tussen platteland en stad’, in: Bijdragen tot de geschiedenis van het Zuiden van Nederland (deel C: A 1770-1900), Tilburg: Stichting Zuidelijk Historisch Contact, 1995. Zie p. 101-102, 284, 341.
  • Dr. J.J.A.M. Gorisse, ‘Roosendaal tussen platteland en stad’, in: Bijdragen tot de geschiedenis van het Zuiden van Nederland (deel C: B 1900-1970), Tilburg: Stichting Zuidelijk Historisch Contact, 1995. Zie p. 14, 19, 30, 66, 112, 114, 168, 227. 

dinsdag 14 maart 2017

En de boer hij ploegde voort...

De maand maart wordt ook wel de lentemaand genoemd. In de beeldende kunsten wordt de lente vaak verbeeld door het ploegen en zaaien van een boer; het voorbereiden van het land op het komende groeiseizoen. In de winter verzorgde de boer zijn vee dat op stal stond en deed achterstallig werk rondom de boerderij. In maart begon de zware fysieke arbeid. Soms werd er over de landerijen eerst mest van de potstal uitgereden. Voor het ploegen spande de boer één of meerdere paarden of ossen in en dagenlang deed hij niets anders dan ploegvoren maken. Hieronder tonen we vijf prentbriefkaarten met dit thema uit de collectie Jegerings.

De eerste afbeelding toont een man en jongen aan de ploeg. Beiden hebben de staart van de ploeg in de linker- en de leidsels van het trekpaard in de rechterhand. De paarden dragen een haam om de nek om hun trekkracht ten volle te benutten. De ploegschaar is voorzien van een keerblad of rister om de grond te keren. De boer ploegde in één richting en moest rondgaan om aan de andere zijde van de akker een nieuwe voor te maken. Mogelijk was C. van den Berk (1886-1957) uit Dongen de fotograaf van deze opname; hij is herkend als fotograaf van een van de opnames uit deze serie.
Brabantsch Dorpsleven: Aan de ploeg
Fotograaf: mogelijk C. van den Berk
Prentbriefkaart, 1922
Uitg. Roukes & Erhart, Baarn
Deze ingekleurde opname van Herman de Ruiter (1871-1949) is hoogstwaarschijnlijk gefotografeerd in de Meierij en laat zowel het ploegen als zaaien zien. Bijzonder aan de ploeg is het wieltje aan de voorzijde. Het paard draagt een vliegennet, haam en dek met takken op de rug.
Ploegen en zaaien
Fotograaf: Herman de Ruiter
Prentbriefkaart, 1902
Uitg. J.J.N. Loretz, Fa. Wed. J. Loretz, 's-Bosch
 
Op de derde prentbriefkaart bedient een boer een houten wiel- of karploeg. Het voorste deel heeft een as met een groot en klein wiel. Het grootste wiel staat in de voor, het kleine wiel op de niet omgeploegde grond. Dit bevorderde de stabiliteit. Het achterste deel is de eigenlijke ploeg. Een hoog T-vormige onderdeel voor de leidsels van het paard onderscheidt deze ploeg van de hier getoonde.
Ploegen
Fotograaf: onbekend
Prentbriefkaart
Uitg. Weenenk & Snel, Den Haag
Op onderstaande prentbriefkaart is eveneens de veelgebruikte wiel- of karploeg te zien, nu van metaal en getrokken door een paardenspan. Deze ploeg heeft een dubbele staart, net als de voorgaande. 
Noord-Brabant, Achter den ploeg
Fotograaf: onbekend
Prentbriefkaart, 1917 (serienummer 17356)
Uitg. Jean Smits & Zonen, drukkerij, Tilburg
Voor het zware ploegwerk bij ontginningswerkzaamheden werden veelal meerdere trekdieren ingezet, zoals bijvoorbeeld bij de ontginningen ten noorden en zuiden van de Strabrechtse heide of bij de ontginning van de heide tussen Esbeek en Hoge en Lage Mierde (het huidige landgoed 'De Utrecht'). Onderstaande afbeelding toont zes ossen die met brede banden over nek- en schouderpartij zijn ingespannen voor de ploeg. Dat er flink diep geploegd werd, is te zien aan het niveauverschil tussen de dieren links en rechts.
Heide-ontginning
Fotograaf: onbekend
Prentbriefkaart
Uitg.Weenenk & Snel, Den Haag 
Meer onderwerpen uit het Brabantse boeren- en plattelandsleven vindt u op de website Brabants Dorpsleven.

maandag 3 oktober 2016

Rogge en wilde rijst: van Voederheil naar Fox River en terug (1850-2016)

Rogge en wilde rijst vertelt het verhaal van een bijzondere landverhuizing uit de geboortestreek van de Oostbrabantse auteur Ton Verstegen. Verstegen, afkomstig uit een Brabantse boerenfamilie met een klein gemengd bedrijf, ontdekte dat een deel van zijn voorouders rond 1850 emigreerden naar de Verenigde Staten. Hij dook de archieven in, vond een schat aan briefmateriaal en reisde af naar Wisconsin. De Brabantse gelukzoekers bleken te wonen in het gebied van de Menominee-indianen, 'Het Volk van de Wilde Rijst'. De Verstegens zagen een nieuwe toekomst in het verre Amerika. Zij behoorden tot een groep landverhuizers, waaronder een kleine 200 uit Oost-Brabant (merendeels uit Uden en directe omgeving). Ze volgden Theodorus J. van den Broek die een eigen Dominicanenklooster wilde opzetten in Wisconsin. De pioniers kregen een eigen stuk grond toegewezen, ten koste van de Menominee-indianen die verbannen werden naar een reservaat.
Rogge en wilde rijst is een verrassend dubbelportret. Het eerste deel vertelt het pioniersverhaal van de landverhuizers onder leiding van Van den Broek, priester en avonturier. Op basis van meeslepende 19e-eeuwse ooggetuigenverslagen en eigen waarnemingen, vertelt de auteur hoe het de boerenemigranten uit Zeeland e.o. en de Menominee vergaan is in anderhalve eeuw. Thema's als grondbezit, duurzaamheid, autonomie, vooruitgang en emancipatie komen aan de orde. 
In het tweede deel gaat de schrijver terug naar Voederheil, een dorp uit zijn jeugd op de Oostbrabantse zandgronden, en naar zijn studietijd in Wageningen. Verstegen ziet parallellen tussen de situatie in Wisconsin en zijn eigen geboortestreek. Zoals de emigranten het oorspronkelijke landschap veranderden in Wisconsin, zo waren het in Nederland de rijkslandbouwconsulenten die via overtuiging en lichte sturing probeerden de kleine en soms achterlijk beschouwde dorpen naar een hoger plan te tillen. Thema's als ruilverkaveling, Middenpeelweg en gemengd bedrijf nieuwe stijl komen in dit tweede deel uitgebreid aan bod. Beide delen samen vormen een zeer persoonlijke mentaliteits- en familiegeschiedenis, voorzien van fraaie illustraties.

Meer boeken over emigratie en landverhuizers kunt U vinden in de rubriek S.
Vindplaats: BRA S3 VERS 2016