Vindplaats: BRA T4 TEKE 2022
Over mij
- Brabant-Collectie
- De Brabant-Collectie is in 1837 in 's-Hertogenbosch opgericht door het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant en wordt sinds 1986 beheerd door de bibliotheek van Tilburg University
maandag 19 september 2022
In Holland staat een huis. Hoe ik na vijftien jaar Nederlander werd
dinsdag 30 augustus 2022
De Bùrt: waar Hooge en Lage Zwaluwe samenkomen
In 1986 bracht heemkundekring ‘Willem Snickerieme’ het eerste nummer uit van tijdschrift De Bùrt. De voorzitter schreef dat de kring, afhankelijk van de financiële positie, het tijdschrift ‘enkele keren per jaar (hoopte) uit te geven’ en dat ‘de redaktie zal (…) blijven trachten een goed en verantwoord product te presenteren, hoewel alle begin natuurlijk moeilijk is’. Deze voorzichtige starthouding heeft een succesvol vervolg gekregen, want inmiddels – we schrijven augustus 2022 – staat de teller op 110 uitgaven, en worden de te maken kosten mede gedekt door inkomsten uit advertenties. Ieder jaar verschijnen drie of vier nummers en per keer worden een kleine zestig pagina’s gevuld met interessante artikelen over een breed scala aan onderwerpen uit de geschiedenis van Hooge en Lage Zwaluwe. Dat de twee dorpen inmiddels opgegaan zijn in de gemeente Drimmelen doet niets af aan de ijver die betrokkenen aan de dag leggen om juist het erfgoed van Hooge en Lage Zwaluwe over het voetlicht te brengen. De oorspronkelijke naam van de heemkundekring ‘Willem Snickerieme’ werd enkele jaren geleden ingeruild voor ‘Erfgoedvereniging Heerlijkheid Hooge en Lage Zwaluwe’; deze past beter bij de huidige tijd. Het tijdschrift heeft echter de naam behouden die het in 1986 kreeg en die nog steeds goed aansluit bij de functie. De Bùrt: een vaste plaats waar mensen samenkomen om over het nieuws (in het tijdschrift ook oud nieuws!) te praten en van alles en nog wat te weten te komen.
De laatste jaren worden ook onderwerpen aangepakt en beschreven die de omvang van het ‘normale’ tijdschrift overstijgen. Deze uitgaven komen mede tot stand met donaties van de Stichting Heldens-de Laat. In november 2016 was een themanummer van ruim 100 pagina’s gewijd aan de Langstraatspoorlijn. In mei 2020 verscheen een nummer van dezelfde omvang met daarin een overzicht van alle slachtoffers (inclusief biografische informatie) van de Tweede Wereldoorlog uit de voormalige gemeente Hooge en Lage Zwaluwe. December 2020 stonden Zwaluwse winkels en cafés centraal, in november 2021 Zwaluwse bedrijven; in beide gevallen besloegen de nummers bijna 200 pagina’s. In de korte beschrijvingen zijn talloze gegevens opgenomen over het begin en eventueel het einde van de ondernemingen, de locatie, en natuurlijk heel veel namen van betrokken Zwaluwnaren. Nuttige informatie is zo compact op een rij en bij elkaar gezet. Wat deze themanummers verder aantrekkelijk maakt, is het vele beeldmateriaal dat gebruikt is. Speciale aandacht willen we hier vestigen op De Bùrt 99, uit november 2019, met de titel: ‘Een bewogen en bevlogen vrouw. Catharina Nelemans, zuster in oorlogstijd’. In 160 pagina’s wordt aan de hand van het dagboek van Catharina Nelemans en documentatie in tekst en beeld een fraai en interessant persoonlijk verhaal opgetekend van de oorlogservaringen van een bijzondere inwoner van zomaar een dorp.
Bij de Brabant-Collectie (Tilburg University) is veel documentatie te vinden over Hooge en Lage Zwaluwe. Publicaties in boeken en tijdschriften, en ook – zij het een bescheiden hoeveelheid – beeldmateriaal kunnen ter plekke worden bekeken en bestudeerd. Voor misschien wel een nieuw artikel in De Bùrt….
Vindplaats: T 07854
maandag 15 augustus 2022
Wandelen door de Brabant-Collectie: Van Luyksgestel naar Bladel
We starten onze wandeling vandaag in Luyksgestel. Op de hoek Dorpstraat – Kerkstraat staat een beeldhouwwerk, genaamd De Koperteut, van kunstenaar Peter Roovers. Op 16 september 1972 is het beeld onthuld door de Deense ambassadeur Sigurd Christensen en de toenmalige burgemeester Frank Houben.
| De Koperteut van Peter Roovers (maart 2022) © Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University |
We komen uit bij de solitair staande 15e-eeuwse St. Martinustoren. Na een inbraak brandt in de nacht van 31 maart op 1 april 1840 de St. Martinuskerk af. Diverse kranten maken hiervan melding, zo ook De Bredasche Courant op 5 april 1840: “Men vond eene ladder tegen een der kerkramen staan, waardoor men had ingebroken, om die rijk versierde kerk te bestelen, waarna men dezelve in brand stak. Van het schoone kerkgebouw en den toren is niets dan de muren, eene ruïne, overgebleven; niets is kunnen gered worden dan eenig goud en zilver, hetwelk zich in de sacristij bevond. De schade moet zeer aanmerkelijk zijn.” De toren bleef behouden en op de grondslagen van de 15e-eeuwse kerk werd in 1843 een waterstaatskerk gebouwd naar ontwerp van de Geldropse architect Adriaan van Gaal. Ondanks dat de brand veel verwoest had, blijkt er van de Gotische kerk veel meer bewaard te zijn gebleven dan doorgaans wordt verondersteld, aldus Wies van Leeuwen (In: De Rosdoek, 1990, nr. 58, pag. 24-25). Hij stelt dat de scheibogen tussen schip en zijbeuken, het onderste gedeelte van de zijbeukmuren en de muren van het koor gespaard zijn gebleven in het nieuwe ontwerp. De kerk moet in 1958 plaats maken voor een ‘moderne’ kerk. In de bestrating aan de oostzijde van de toren zijn de contouren van de oude kerk zichtbaar gemaakt.
| St. Martinustoren (maart 2022) © Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University |
| Huidige St. Martinuskerk (maart 2022) © Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University |
![]() |
| Provincie Noordbrabant. Gemeente Bergeijk. Plattegrond. Grensgekleurde lithografie. Maker: J. Kuyper. Uitgever: Hugo Suringar. Datering: 1866-1867. Formaat: 19,9 x 26,8 cm. Vindplaats: B 46.4 / 020 (1) |
| Heilig Kruiskapel (maart 2022) © Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University |
We gaan verder westwaarts en komen uit bij grenspaal nr. 197. Dit is een van de bijna 400 genummerde palen die na 1843 geplaatst zijn langs de hele Nederlands-Belgische grens. Iedere paal draagt de wapens van Nederland en België, het jaartal 1843 en een volgnummer. Logischerwijs is er in deze grensstreek jarenlang over en weer gesmokkeld tussen beide landen. In onze catalogus BCfinder vind je een groot aantal tijdschriftartikelen en boeken over dit onderwerp, zoals bijvoorbeeld Smokkelen in Brabant van Paul Spapens en Anton van Oirschot.
We laten de grens achter ons en gaan richting de Cartierheide. Deze naamgeving verwijst naar jonkheer Paul-Emile de Cartier de Marchienne, die het ernaast gelegen Duizels Hof in 1863 kocht. Zijn zoon Emile-Ernest gebruikte het omliggende gebied vooral voor de jacht. In 1932 schonk de familie het aan Natuurmonumenten, die op haar beurt in 1999 het beheer overdroeg aan Staatsbosbeheer.
![]() |
| Cartierheide 1985. Foto. Maker: Noud Aartsen. Datering: 1985. Formaat: 20,2 x 25,1 cm. Vindplaats: NA/BL/27/006. © Noud Aartsen / Brabant-Collectie, Tilburg University |
![]() |
| Dr. J. Renier Snieders. Gravure afkomstig uit de Katholieke Illustratie, 1873. Maker: Johannes Walter. Datering: ca. 1873. Formaat: 17 x 15,5 cm. Vindplaats: P / S 71.6 (1) |
| Luchtwachttoren 8C1, Bossingel te Bladel (mei 2022) © Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University |
En zo komen we aan het eindpunt
van deze wandeldag. De volgende keer lopen we verder naar Natuurbegraafplaats
De Utrecht. Het verslag van die etappe zal vanwege de vakantieperiode wat later
dan gewoonlijk online staan, namelijk op 26 september a.s.
- J. Coenen, W. van Leeuwen, J. Erftemeijer: Een Heilig Huisken: de Heilig Kruiskapel te Luyksgestel. Luyksgestel: Stichting "Vrienden van de kapel van het Heilig Kruis", 1987. Vindplaats: BRA J COEN 1987
- J. van den Dungen: Het verhaal van de Teuten: De Gèsselse koperteuten gingen hun eigen weg. In: Bergeijk, stad zonder muren: het heden en verleden in beeld. Bergeijk: Heemkundekring Bergeijk, 2019. Pag. 137-139. Vindplaats: BRA Y HOUT 2019
- W.H.Th. Knippenberg (1972): Luikgestelse Teuten in Denemarken. In: Brabants Heem. Jaargang 24, pag. 115-120 en 129-133. Vindplaats: T 03108
- W.H.Th. Knippenberg (1973): Luikgestelse Teuten in Denemarken. In: Brabants Heem. Jaargang 25, pag. 43-49. Vindplaats: T 03108
- H. Leijten (2013): Van kloostergoed tot educatiepark: 800 jaar Landgoed Ten Vorsel. In: Canon van de gemeente Bladel; Jubileumboek Heemkundige Kring Pladella Villa. Bladel: Heemkundige Kring Pladella Villa, 2013. Pag. 39-45. Vindplaats: BRA Y HOLL 2013
- H. Sakkers en J. den Hollander: Luchtwachttorens in Nederland: industrieel erfgoed uit de Koude Oorlog. Middelburg: Stichting Natuur- en Recreatieinformatie, 1989. Vindplaats: BRA Z3 SAKK 1989
- H. Strijbos: Nogmaals: kerk en toren van Sint Martinus te Luyksgestel. In: De Roskam. Nummer 58, pag. 24-25. Vindplaats: T 07477
maandag 1 augustus 2022
De zaak Marietje Kessels. De onopgeloste kindermoord in de Tilburgse Noordhoekkerk
Vindplaats: BRA Q3 LEES 2022
Eerder verschenen boeken over de moord op Marietje Kessels:
- Ed Schilders: Moordhoek: De moord op Marietje Kessels in een katholieke kerk. Tilburg: Gianotten, 2013. Vindplaats: BRA Q3 SCHI 2013
- Godelieve Kessels: De moord op Marietje Kessels: waarom de ouders moesten zwijgen. Utrecht: Nieuwland, 2011. Vindplaats: BRA Q3 KESS 2011
vrijdag 22 juli 2022
Gedeputeerde Stijn Smeulders op bezoek
Stijn Smeulders (PvdA), gedeputeerde van de provincie Noord-Brabant met in zijn portefeuille Bestuur, Veiligheid, Cultuur, Sport en Erfgoed, vereerde de Brabant-Collectie op donderdag 21 juli jl. met een bezoek.
![]() |
| © Ilse de Wolf |
![]() |
| Welkom door Wim van de Donk. © Emy Thorissen |
![]() |
| V.l.n.r.: Stephan Tibosch, Jeroen Smarius, Jos Swanenberg, Stephan Hoek, Wim van de Donk, Stijn Smeulders en Emy Thorissen. © Corine Bon |
woensdag 20 juli 2022
Besprenkeld met wijwater: Brabantse voertuigzegeningen
Niet alleen gebouwen en dieren, maar ook voertuigen werden gezegend in het katholieke zuiden. Een voertuigzegening (autozegening of -wijding) is het religieus zegenen van een voertuig. Oorspronkelijk vooral bedoeld voor auto’s, maar ook fietsen, brommers, motoren, bussen, vrachtauto’s en zelfs tractoren worden ingezegend ter voorkoming van ongelukken. Of het ook echt helpt? Daarover is men nog niet helemaal uit, maar het kan zeker geen kwaad. De eerste keer dat ik zelf dit fenomeen aanschouwde, was in mei 1992 in Rome. In dit geval liet een (bij)gelovige Italiaan zijn spiksplinternieuwe auto zegenen.
Dit bijgeloof stamt in Brabant al uit de jaren twintig, maar in vele plaatsen, zoals in Tilburg, is de traditie alweer verdwenen. In Hoeven, Elsendorp en Reusel vindt de inzegening van automobilisten nog steeds plaats. Vaak is de autozegening verbonden met de verering van de heilige Christoffel. Hij is de patroon-/beschermheilige van de reizigers. Velen dragen ook een medaille met zijn beeltenis bij zich. De inzegening vindt meestal plaats op of omstreeks 24 juli, de naamdag van Christoffel. Vaak spreekt de priester daarbij de volgende woorden uit: “Moge God u zegenen en u behouden doen thuiskomen”.
![]() |
| Autozegening voor de Sint-Jan de Doperkerk te Hoeven, juli 2003. Foto: Kerkbestuur Hoeven. (Brabant-Collectie, Tilburg University) |
Tot op heden heb ik slechts twee fietszegeningen in de verzameling van de Brabant-Collectie aangetroffen.
Ook in Eersel legde fotograaf Gaston Remery in 1960 het inzegenen van wielrenners op de gevoelige plaat vast. Voorafgaand aan een grote wedstrijd werden 's morgens na afloop van de heilige mis op het Kerkplein de jonge wielrenners met hun fiets gezegend.
![]() |
| Inzegenen van wielrenners, Eersel, 1960. Foto: Gaston Remery. (Brabant-Collectie, Tilburg University) |
maandag 18 juli 2022
Wandelen door de Brabant-Collectie: Van de Venbergse Watermolen naar Luyksgestel
We beginnen de wandeling vandaag bij de Venbergse Watermolen. Deze molen wordt voor het eerst genoemd in een document uit 1227 van hertog Hendrik I van Brabant die een derde deel schenkt aan een zusterklooster in Postel. Ruim honderd jaar later komt de molen volledig in bezit van de norbertijnenabdij in deze plaats. Dit bezit eindigt in 1716 na confiscatie van alle Postelse abdijbezittingen in de Meierij van ‘s-Hertogenbosch door de Raad van State van Holland. In 1740 volgt een publieke verkoop. Inmiddels is de Venbergse Hoeve een van de meest renderende boerderijen van de omgeving geworden. Onder andere familie Snieders – grondlegger van brouwerij Dommelsch – is in de 18e eeuw eigenaar geweest van de hoeve en molen. Het gebouw in de huidige opzet dateert van 1895, met nog enkele delen die ouder zijn.
![]() |
| Venbergse Watermolen. Foto. Maker: Jan van Giersbergen. Datering: jaren 1960. Formaat: 11,3 x 17,2 cm. Vindplaats: Giersb_NB_33 © Brabant-Collectie, Tilburg University |
| Venbergse Watermolen (oktober 2021) © Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University |
We laten de molen achter ons liggen en lopen zuidwaarts richting De Malpie; een prachtig en afwisselend natuurgebied met stuifzand, heide, vennen, bossen en de Dommel die er dwars doorheen stroomt. Over de herkomst van de naam bestaan verschillende theorieën. Sommigen zien er een afgeleide in van het Franse ‘mal pays’ (slecht land), maar dat idee wordt vaak afgewezen aangezien de naam Malpie niet afkomstig is uit de Franse Tijd. Anderen zien er het oud-Nederlandse woord ‘maal pee’ in terug: maal betekent grenspaal en pee is een zandrug of zandpad, dus: een plaats waar paden over een zandrug langs een grenspaal leiden. Een andere naamsverklaring is dat mal duidt op malen, en pie op pad: een maalpad naar de Venbergse molen. Wie het weet, mag het zeggen.
We lopen langs de Malpieberg, een soort zandduin die ongeveer 6 meter hoger ligt dan zijn omgeving. Het hoogteverschil is na de laatste ijstijd ontstaan door het opstuiven van zand. In de laagten die overbleven vormden zich vennen. Zo’n 15.000 jaar geleden vestigden de eerste mensen zich rond De Malpie, zo ook op de Malpieberg. Er zijn hier restanten van bewoning gevonden, maar hoe permanent die nederzetting was, is moeilijk te zeggen. Wat vaststaat is dat dit een strategische plek was: vlak bij de bossen voor de jacht en de Dommel om te vissen, maar hoog en droog als die rivier buiten haar oevers trad.
![]() |
| Valkenswaard (Borkel) Naar Malpays-Vennen. Prentbriefkaart. Maker en datering: onbekend. Uitgever: Gebr. Simons, Ubach over Worms. Formaat: 9 x 14 cm. Eigendom Brabant-Collectie, Tilburg University |
| De Malpie (oktober 2021) © Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University |
![]() |
| Borkel en Schaft, de "Dommel". Prentbriefkaart. Maker en datering: onbekend. Uitgever: JosPé. Formaat: 9 x 13,8 cm. Eigendom Brabant-Collectie, Tilburg University |
| Zicht op de Sint-Servatiuskerk van Borkel (oktober 2021) © Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University |
Lopend langs de Dommel bereiken we het buurtschap Achterste Brug. De in Valkenswaard geboren dichter, schrijver en vertaler Frans Hoppenbrouwers (1940-2013) schreef hierover het volgende sonnet, dat is opgenomen in zijn bundel Dorp aan de Dommel (2010).
De Achterste Brug
Het boeren leven heeft hier nog een stem.
Al overheerst de maïs ook hier het koren,
je kunt er soms de schuwe kwartel horen
of een patrijs, schor kirrend, in de brem.
De koeien staan bijeen rustig te grazen
of liggen, loom herkauwend, in het gras.
Het is nog steeds zoals het vroeger was,
je hoort er nog het zoemen van de dazen.
Ik zit hier soms een uur lang te genieten,
nabij de Dommel die mijn liefde heeft.
Ik luister naar het groeien van de bieten,
daar ik veel eerbied heb voor al wat leeft.
Ik zou hier heel mijn leven willen blijven,
al weet ik goed dat dromen niet beklijven.
Als eerbetoon aan deze dichter heeft werkgroep Beleef het gedicht een wandelroute en een fietsroute uitgezet, waarbij je langs een aantal zogenaamde gedichtentafels komt. Dit zijn aluminium tafeltjes die gedekt zijn met een oranje ‘kleedje’. Hierop liggen twee dichtgeslagen boeken met daarop een vogeltje. Daarnaast ligt een opengeslagen boek met twee gedichten: een van Hoppenbrouwers en eentje van een basisschoolleerling uit Valkenswaard. Tijdens onze wandelroute komen we meerdere van deze gedichtentafels tegen.
We lopen verder en komen bij De Plateaux-Hageven, een Nederlands-Belgisch natuurgebied. Opnieuw een heerlijk gebied om al wandelend te doorkruisen, met een variatie aan bos, heide en vennen. Cultuurhistorisch van belang zijn hier de Pelterheggen vloeiweiden. Dit stelsel van kanaaltjes, sloten, stuwen en aquaducten liet tweede helft 19e eeuw het kalkrijke water uit de Maas over de weiden stromen, zodat die geschikt werden voor hooiland. Na 1900 werden, door de introductie van kunstmest, de vloeiweiden minder belangrijk en raakten in verval. Maar gelukkig werden ze rond 1983 hersteld. Dat Nederland samen met enkele andere Europese landen onlangs de techniek van grasbevloeiing heeft voorgedragen aan de UNESCO-lijst voor immaterieel erfgoed zegt genoeg. Overigens is de plantengroei hier ook uitzonderlijk. Tijdens de aanleg van de vloeiweiden werden grasplaggen, die vol zaten met zaden en kruiden, uit Zwitserland gebruikt. Daardoor bloeien hier nu nog krokussen en brede orchissen. In 1950 kocht een aannemer de Pelterheggen. Hij liet vanuit Maastricht extra grond, die gevuld was met zaadjes van de herfsttijloos, aanbrengen. Vandaar dat je deze voor Nederland zeldzame plant hier kunt tegenkomen.
Ook De Liskes, een voormalig visvijvercomplex, is een gebied waar natuurrijkdom en cultuurhistorie hand in hand gaan. In de vorige etappe is uitgebreid ingegaan op de commerciële visteelt van begin 20e eeuw rondom Valkenswaard. Bij De Liskes werden in die tijd karpers en waterlelies gekweekt. Kort na de Tweede Wereldoorlog is het in verval geraakte complex vrijwel geheel opnieuw aangelegd, omdat sinds de crisisjaren het benodigde geld voor onderhoud ontbrak. Er kwamen nieuwe kades en dijken, stuwen en duikers (ook wel waterhuishoudkundige kunstwerken genoemd). In 1992 komt De Liskes in handen van Natuurmonumenten en die maakt er een mooi natuurgebied van. Maar in de loop der tijd raken de dijken en kades overwoekerd en de vijvers vallen regelmatig droog. In 2021 start Natuurmomenten samen met Waterschap De Dommel een project voor herstel van de visvijvers. Op 23 mei jl. is de oplevering van dit project gevierd met de onthulling van een nieuw informatiebord. Door het herstel is een belangrijk natuurgebied én een stukje cultuurhistorie behouden gebleven.
En zo bereiken we de eindbestemming van deze dag: Luyksgestel. De volgende keer, als we verder lopen naar Bladel, meer over dit dorp vlak bij de Belgische grens.
- J. van Appeldorn: Borkel en Schaft en zijn teuten. Vianen: Optima; Valkenswaard: Heemkundekring Weerderheem, januari 2015. Vindplaats: BRA Y3 APPE 9
- J. van Appeldorn: De natuur in Valkenswaard en de invloed van de mens op het landschap. Vianen: Optima; Valkenswaard: Heemkundekring Weerderheem, juli 2016. Vindplaats: BRA Y3 APPE 21
- C.M. Bungenberg de Jong: Geschiedenis en ontwikkeling van het viskweekbedrijf "Valkenswaard". Utrecht: Organisatie ter Verbetering van de Binnenvisserij, 1964. Vindplaats: CBM 966 B 29
- F. Hoppenbrouwers: Dorp aan de Dommel: bloemlezing van Valkenswaardse gedichten. Valkenswaard: Stichting Poëzie Lokaal, 2010. Vindplaats: CBM 057 E 57


















