Tafelschikking en etiquette in de negentiende eeuw

In de negentiende eeuw was de plaatsing van gerechten op tafel niet zoals wij die nu gewend zijn. Tot ongeveer 1850 was een tafelschikking service à la franҫaise nog min of meer gangbaar. Dit was een strak vastgelegde, symmetrische schikking rondom het belangrijkste gerecht in het midden (vaak in de vorm van een tafelstuk). Dichter naar de tafelrand toe stonden de kleinere gerechten. Elke maaltijd bestond uit drie afzonderlijke gangen of 'services'. Bij elke gang werden alle gerechten, veelal koud, in nieuwe schotels en schalen samen op tafel gezet. In Aanhangzel, van de volmaakte Hollandsche keuken-meid vinden we diverse voorbeelden van hoe men de spijzen op deze wijze op tafel kan ‘opdisschen’. Deze manier van tafelschikken vereiste veel personeel.
Hieronder een voorbeeld van een tafelschikking bij een onthaal van dertig of meer personen uit betreffende boek.

Hoe men de Spyzen op Tafel zal schikken, als men dertig en meer menschen op een Collation onthaalen wil. Derde voorbeeld in: Aanhangzel, van De volmaakte Hollandsche keuken-meid etc.
Amsterdam: S. van Esveldt, 1769
Vindplaats: CBC TFH A 12493

Na 1850 kwam de service à la russe in de mode. Dit hield in dat de gerechten niet meer allemaal tegelijk op tafel werden gezet, maar - warm en voorgesneden - na elkaar werden uitgeserveerd op borden. Een feestelijk menu kon een lange lijst worden en een menukaart werd onmisbaar. Deze manier is nog steeds de gangbare wijze van opdienen. Het spaarde veel personeel uit.

Hieronder een voorbeeld van een uitgebreide menukaart (eind negentiende eeuw):

Menukaart t.g.v. de viering van 100-jarig notariaat De Bergh te ’s-Hertogenbosch
Vindplaats: ML / 222 (1)

Etiquette bestond niet alleen bij de tafelschikking; een handleiding voor het toasten werd eveneens onmisbaar, ook bij diverse feestelijke gelegenheden van de gegoede burgerij. De auteur van De tafel-ceremoniemeester schrijft in zijn voorwoord: "De gewoonte, om, bij feestmalen, tot handhaving der tafel-orde, eenen ceremonie- of conditiemeester te benoemen, die, bij beurte, den gasten de gelegenheid verschaft, om bijzondere toasten in te stellen, is, sedert geruimen tijd, ook tot den burgerstand doorgedrongen, en, bij zulke gelegenheden, zien de gasten zich meermalen verpligt, vooraf hunne toevlugt te nemen tot diegenen, die meer met zulk eene taak bekend zijn."

Omslag van J. de Breet, De tafel-ceremoniemeester, of
Volledige verzameling van toasten of tafel-conditien in proza, bij alle voorkomende gelegenheden etc.
 Tiel: Campagne, [1879]
Vindplaats: CBC TFK A 47132

Enkele van de bovengenoemde werken en diverse menukaarten uit eind negentiende en begin twintigste eeuw zijn nog te zien in de mini-expositie op niveau 0 van de Universiteitsbibliotheek (t/m vrijdag 11 maart 2016).

Kolveniersgilde Sint Dionysius Tilburg. Onvoltooid verleden tijd 1665-2015

Onlangs verscheen ter gelegenheid van hun 350-jarig bestaan het jubileumboek van het Kolveniersgilde Sint Dionysius uit Tilburg. Het boek heeft de intentie de lezer een zo volledig mogelijk beeld te geven van het gilde in de afgelopen tijd. Een grootschalig onderzoek van Gijs H.J.F. Schouten vormt de basis van dit boek.

Achtereenvolgens komen onder andere aan bod: De oprichting van het gilde; De patroonheilige; De hoofdmannen; De koningen; De dekens; Het vaandel, vendel en de standaard. Ook is er aandacht voor het gildezilver, het tijdschrift De Gildetrom en het schietterrein.

Meer boeken over gilden kunt u vinden in de rubriek BRA G.

Vindplaats: BRA G SCHO 2015

Verslag boekpresentatie Noud Aartsen

4 februari jl. vond in het Natuurmuseum Brabant de presentatie plaats van het fotoboek Noud Aartsen. Ruim honderd genodigden waren aanwezig tijdens deze middag, tevens de geboortedag van Noud (Best 1932 - Mollans-sur-Ouvèze 2010).

© Paul Slot

Johan Heeffer (plaatsvervangend directeur Natuurmuseum Brabant / hoofd Publieksactiviteiten) verzorgde het openingswoord. Hij trok de parallel tussen Aartsen en het Natuurmuseum: beide staan voor de zorg en het behoud van de natuur. De band die het museum met Noud heeft, gaat al tien jaar terug. Op dat moment ging de tentoonstelling Brabant in de Ban van Buiten van start en hier is onder andere een fotocollage van Aartsen te zien (NB. Deze tentoonstelling is nog steeds te zien in het Natuurmuseum Brabant).

Jos Kuijlen

© Paul Slot

Jos Kuijlen (voorzitter St. C.R. Hermans) vertelde hoe Noud, die een goed onderkomen voor zijn omvangrijke werk zocht, in contact kwam met de Brabant-Collectie. In 2011 schonk zijn weduwe Rini Aartsen-van Breugel het volledige fotografische oeuvre van Noud, inclusief de auteursrechten, aan de Brabant-Collectie. Kuijlen prees de betrokkenheid van de fotograaf met de natuur en beschreef diens zorgen voor de teloorgang van, met name, het Brabantse landschap.
Het verschijnen van het boek Noud Aartsen is onderdeel van een groter project. Hierin zijn ook opgenomen een goede berging van afdrukken en negatieven, maar ook het digitaliseren en het beschikbaar stellen van het oeuvre aan het publiek middels een beeldbank en tentoonstellingen. De deels door Noud samengestelde kerncollectie foto's was het vertrekpunt voor de beeldselectie van dit fotoboek van de hand van Ton Lemaire, Paul Maas, Matthijs Schouten en Emy Thorissen.

Paul Maas vertelt over zijn vriend Noud

© Paul Slot

Paul Maas, een naaste vriend van Noud, liet een groot aantal foto's van hem zien en vertelde over zijn achtergrond. Zijn vader bestierde een drogisterij annex fotohandel in Best en was een artistieke man met veel vrijheidsdrang. Volgens Maas heeft Noud dit zeker van hem geërfd. Maas beschreef overeenkomsten die hij ziet in Nouds werk en de beeldende kunst. Zijn documentaire en humane fotografie moeten we zien en plaatsen in de tijd waarin deze gemaakt is.

Rini Aartsen-van Breugel en Frank Houben

© Paul Slot

Het slotwoord was voor Frank Houben. Hij benoemde Aartsen tot icoon van het Brabantse landschap. Als burgemeester van Luyksgestel heeft hij ervaren hoe door de ruilverkaveling het landschap op zijn kop werd gezet en alles wat Brabant kenmerkte om zeep werd geholpen. Het fotoboek komt als geroepen, want van het krachtige signaal dat Noud geeft kunnen we ook vandaag nog veel leren, aldus Houben. De eerste exemplaren van het boek overhandigde hij vervolgens aan Rini Aartsen-van Breugel en Nouds zoon, Herman Aartsen.
Na een kort dankwoord van Rini was het vervolgens tijd voor een feestelijke borrel in het museumcafé.

Boekpresentatie Noud Aartsen

Donderdagmiddag 4 februari a.s. organiseert de Brabant-Collectie in samenwerking met Stichting C.R. Hermans, Aldus projecten en Natuurmuseum Brabant de boekpresentatie van Noud Aartsen. De bijeenkomst vindt plaats in het Natuurmuseum Brabant, Spoorlaan 434, Tilburg.

Noud Aartsen (1932-2010) leverde als fotograaf een strijd met de tijd. De modernisering van het eeuwenoude landschap ging hem aan het hart. Met zijn fotografie legde hij als ooggetuige vast wat er na generaties verdween. Dat leverde duizenden foto’s op die betrekking hebben op Brabant (Het Groene Woud en De Kempen), Ierland en Frankrijk. De deels door Noud samengestelde kerncollectie fungeerde als vertrekpunt voor de beeldselectie voor dit fotoboek van de hand van Ton Lemaire, Paul Maas, Matthijs Schouten en Emy Thorissen.

© Noud Aartsen I Brabant Collectie, Tilburg University

Graag nodigen wij u uit om deze feestelijke bijeenkomst in het Natuurmuseum Brabant bij te wonen. 

Het programma van de middag is als volgt:

Vanaf 15.00u ontvangst met koffie / thee. 

15.30u - Welkomstwoord door Johan Heeffer (plaatsvervangend directeur Natuurmuseum Brabant / hoofd publieksactiviteiten)

15.35u - Inleiding en “The making of … fotoboek Noud Aartsen” door drs. Jos Kuijlen (voorzitter Stg. Cornelius Rudolphus Hermans en initiatiefnemer / co-producent fotoboek; oud-bibliothecaris Brabant-Collectie)

15.45u - Herinneringen aan Noud door drs. Paul Maas (landschapsecoloog, vriend van Noud Aartsen en medeauteur van fotoboek)

16.00u - Aanbieding van het eerste exemplaar aan weduwe Rini Aartsen-van Breugel door mr. Frank Houben (voormalige Commissaris van de Koningin van Noord-Brabant)

16.15 – 17.00u - Afsluiting met drankje en gelegenheid om het boek aan te schaffen en mini-expositie te bezichtigen.

In de gang bij de filmzaal in het Natuurmuseum (1e verdieping) is eveneens een mini-expositie met enkele Brabantse foto’s van Noud Aartsen ingericht. Deze foto’s zijn afkomstig uit de Brabant-Collectie, Tilburg University.

Meer over de totstandkoming van het boek leest u in dit blogbericht.

Tijdschrift: Rosmalla

Rosmalla is het periodiek van Heemkundekring Rosmalen. Het blad verschijnt sinds 1990 vier keer per jaar. Rosmalla verwijst naar de oude naam voor Rosmalen. De uitgang "mella" zou betrekking hebben op een gerechtsplaats. Een alternatieve verklaring is de oudnederlandse betekenis paardenmarkt, waarbij "malen" betrekking zou hebben op de eetzak die de paarden droegen als ze op de markt stonden. Een derde betekenis zou kunnen zijn de verbastering van de oudgermaanse woorden "rausa" (riet) en "malho"(laag gelegen land).
De Werkgroep Redactieraad Rosmalla verzorgt de inhoud en vormgeving van het periodiek. Men werkt met een redactiestatuut, waarin onder andere staat dat de eindverantwoordelijkheid voor de inhoud van het blad ligt bij het bestuur van de heemkundekring. De inhoud van Rosmalla is divers. Zo stonden in het het decembernummer van 2015 artikelen over: een Rosmalense polderkaart (1782-1783) van landmeter Johan Camp; een weduwe op stroperspad in 1775; en het kerkelijk verenigingsleven in Hintham.
In 2003 bestond de heemkundekring 25 jaar en werd een eigen website gelanceerd. Hierop staat onder andere het register en het archief van Rosmalla van november 1990 tot heden. Na het verschijnen van het nieuwste nummer van het periodiek, wordt het register direct aangepast. De jaargangen tot en met 2008 van Rosmalla zijn online raadpleegbaar.
Van 1993 tot 2000 verscheen, naast het reguliere blad, ook nog tien maal een themanummer onder de naam Rosmalla Extra. Hierin stonden met name artikelen over monumenten en de geschiedenis van Rosmalen. Ook deze themanummers zijn digitaal raadpleegbaar op de website van de heemkundekring.

De jaargangen van Rosmalla zijn raadpleegbaar op niveau 0 van de Universiteitsbibliotheek (vindplaats: T 09177). De themanummers Rosmalla Extra zijn bij het reguliere periodiek ingebonden.

Driekoningen

Vandaag – op 6 januari - wordt Driekoningen gevierd. Het is tevens de afsluiting van de kersttijd. Bij velen wordt deze week de kerstboom ontmanteld en worden de kerstspullen weer op zolder opgeborgen.

Volgens de legende wilden de drie koningen een bezoek brengen aan kindje Jezus. Door de ster te volgen, kwamen ze terecht in een stal te Bethlehem. De drie koningen worden ook wel de drie wijzen genoemd. Ieder vertegenwoordigde een werelddeel: Caspar kwam uit Afrika, Balthasar uit Azië en Melchior was afkomstig uit Europa. Ze namen voor de pasgeborene goud, wierook en mirre mee. De giften stonden symbool voor respectievelijk de koningen, de goddelijke afkomst van Jezus en het lijden in zijn leven. 

In Noord-Brabant is het nog steeds een gebruik, dat groepjes kinderen verkleed (met kroon en ster in de hand) en zingend van deur tot deur gaan. Als dank hiervoor krijgen ze vaak wat snoepgoed en geld. 

Foto van Driekoningenzangers op de Parade te ’s-Hertogenbosch
R.K. Fotobureau ‘Het Zuiden’, 1936
ML/ 411.3 6 januari (2)

In Tilburg en omgeving wordt ook een wedstrijd Driekoningenzingen georganiseerd door de werkgroep van de Heemkundekring Tilborch. Het Driekoningenzingen in Midden-Brabant is geplaatst op de Nationale Inventaris Immaterieel Cultureel Erfgoed / UNESCO. Deze werkgroep werkt actief samen met andere regionale, nationale en internationale instellingen om deze eeuwenoude traditie levend te houden. 
Op 14 april a.s. zal in het Oude Gemeentehuis te Lommel een symposium plaatsvinden over Driekoningen en Verloren maandag. Initiatiefnemer is Werkgroep Volkscultuur ANV. Ook de Brabant-Collectie zal hieraan bijdragen.

De scène van ‘de aanbidding van de drie wijzen’ is veelvuldig in de kunst afgebeeld. Aan de hand van diverse collectie-onderdelen is de Brabant-Collectie voornemens om hierover in december 2016 een bescheiden expositie in de Universiteitsbibliotheek Tilburg te houden. 
Alvast een voorproefje:

Verluchting in Middeleeuws handschrift
KTFK HS 10

Ingekleurde houtsnede in incunabel
TF INC 23

Exlibris in oude druk
CBC TFH A 11631

Foto van Driekoningenoptocht in ’s-Hertogenbosch
R.K. Fotobureau ‘Het Zuiden’, circa 1930
ML/ 411.3 6 januari (1)

Kookboeken door de eeuwen heen

December is de maand waarin de kookboeken voor het kerstdiner te voorschijn worden gehaald. In 2014 stonden om die reden een aantal fraaie, oude kookboeken in dit blog in de schijnwerper. Het vormt nu aanleiding voor een kleine expositie met historische en moderne kookboeken in de universiteitsbibliotheek.

Philippe. Cauderlier, Het spaarzame keukenboek, Gent: Hoste, 1884
Vindplaats: CBM 704 A 50

In de vitrine op niveau 1 ziet u enkele oude drukken, die gebruikt zijn voor het recent verschenen historische kookboek In de koecken gelevert van Hein Vera. Een deel van het oorspronkelijke beeldmateriaal (o.a. historische kookboeken en prenten van het kasteel, vissen, vogels en vruchten) wordt getoond rondom dit boek over de keukengeschiedenis van Kasteel Stapelen in Boxtel. In de vitrine op de begane grond, bij de raadpleegruimte van de Brabant-Collectie, ziet u hét kookboek uit de Gouden Eeuw: De verstandige kock, of Sorghvuldige huys-houdster (1670). Verder ziet u hier enkele menu's, een centsprent en moderne boeken over koken en Brabantse eetgewoonten.

Belangstelling voor kookboeken is er in deze periode van het jaar te over. Indien u voor 31 januari nog in de gelegenheid bent, is de tentoonstelling ‘Aan tafel! Een boekje open over eetcultuur’ in museum Meermanno een aanrader. En bent u in Den Haag, ga dan ook inspiratie opdoen voor een feestelijk gedekte kersttafel bij 'Vier eeuwen tafelcultuur' in het Gemeentemuseum. Voor de webexpositie over vijf eeuw kookboeken bij de Koninklijke Bibliotheek hoeft u uw huis niet uit.

T/m vrijdag 22 januari 2016 kunt u de diverse kookboeken in de universiteitsbibliotheek in de vitrines op niveau 1 en 0 komen bekijken.