Nieuwe blogreeks: Middeleeuwse handschriften in de Brabant-Collectie

Middeleeuwse handschriften spreken zeer tot de verbeelding. Het beeld van de oude monnik die in een scriptorium bij kaarslicht voorovergebogen met een ganzenveer ijverig teksten in kalligrafische letters op perkament kopieert, komt veelvuldig naar voren in films en andere fictionele verbeeldingen van de middeleeuwen. Hoewel dergelijke voorstellingen historisch gezien niet altijd kloppend zijn, geven ze wel aan hoezeer middeleeuwse handschriften, en de wereld waarin ze geproduceerd werden, de fantasie prikkelen. Middeleeuwse handschriften zijn dan ook geliefde objecten binnen de collecties van musea en erfgoedinstellingen, waarbij vooral de rijk verluchte exemplaren ruim aandacht krijgen. Ook in de Brabant-Collectie zijn middeleeuwse handschriften te vinden. Achtentwintig stuks maar liefst, met allemaal hun eigen karakteristiek en hun eigen verhaal. Tot nu toe zijn deze handschriften op dit blog onderbelicht gebleven. Hoogste tijd om daar verandering in te brengen en meer van dit prachtige materiaal hier te delen. De komende tijd zal daarom met enige regelmaat een blogpost aan deze boeken worden gewijd. Vandaag alvast een korte introductie met in vogelvlucht enkele feitjes rondom de handschriften om een globale indruk van het geheel te geven, alvorens in de volgende blogs op thematische wijze dieper op deze boeken en hun geschiedenis in te gaan.

Getijden-en gebedenboek, derde en vierde kwart van de 15e eeuw.
KHS 10, f.97v-98r (Brabant-Collectie, Tilburg University)

Totstandkoming van de collectie middeleeuwse handschriften van de Brabant-Collectie

Het overgrote deel van de middeleeuwse handschriften in de Brabant-Collectie is verzameld door het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant te ’s-Hertogenbosch. Het genootschap werd opgericht in 1837 en is de voorloper van zowel de Brabant-Collectie als Het Noordbrabants Museum. Iets meer dan de helft van de middeleeuwse handschriften in de Brabant-Collectie, kwam middels schenkingen in de collectie terecht. Zo zijn maar liefst dertien ervan te danken aan legaten door de Zaandamse Gerrit van Orden (1774-1854). Dit voorname genootschapslid schonk in de periode 1837-1847 diverse handschriften, boeken en munten. Ook na zijn dood liet hij het genootschap nog een deel van zijn privécollectie na. Ook Alexander Frederik Oscar Sasse van Ysselt (1852-1939), een van de voorzitters van het genootschap, schonk twee middeleeuwse handschriften aan de genootschapsbibliotheek. Toen de bibliotheekcollectie van het Provinciaal Genootschap in 1986, na in 1985 door de Provincie Noord-Brabant te zijn aangekocht, in beheer werd gegeven aan de Katholieke Universiteit Brabant in Tilburg, bevonden zich 25 middeleeuwse handschriften en enkele tientallen middeleeuwse handschriftfragmenten in de collectie. In latere jaren kwamen hier nog drie middeleeuwse handschriften bij. In 1991 werd een handschrift met daarin een geestelijke pelgrimage (KHS 1) herontdekt in de Tilburgse universiteitsbibliotheek. Ook werden er twee handschriften verworven via een veiling: in 1991 een onvoltooid verzamelhandschriftje met religieuze teksten (KHS 27) en in 1994 een zogenaamd antifonarium (KHS 28).

Meditatie- en gebedenboek, eind 15e of begin 16e eeuw. KHS 9 (Brabant-Collectie, Tilburg University)

De collectie in vogelvlucht

De middeleeuwse handschriften in de collectie zijn overwegend religieus van aard. Voornamelijk de devotieboeken zoals getijden-, gebeden- en meditatieboeken zijn goed vertegenwoordigd. Dit soort boeken werden veelal gebruikt bij de privé-devotie. Deze vorm van devotie won gedurende de late middeleeuwen aan populariteit, waardoor ook de productie van boeken hiervoor toenam. Handschriften van dit type zijn daardoor ook relatief veel overgeleverd. Ook toen de boekdrukkunst midden vijftiende eeuw opkwam, werden er nog steeds volop handschriften geproduceerd. 

Een ander religieus genre binnen de collectie is dat van de liturgische handschriften. Deze boeken werden gebruikt tijdens de Christelijke eredienst. Onder de middeleeuwse handschriften bevinden zich vier van zulke boeken in de collectie. De overige religieuze handschriften in de Brabant-Collectie bevatten teksten als heilige levens en religieuze traktaten.

De collectie bevat maar één middeleeuws handschrift dat seculier van aard is. Dit is, zeer toepasselijk voor een collectie rondom Brabant, een Kroniek van het Hertogdom Brabant t/m 1523 door de Bosschenaar Petrus van Os (vóór 1467-1542) . Dit handschrift werd in 1910 gekocht door het Rijks Archief Noord-Brabant en kwam via een bruikleenovereenkomst in 1950 in de genootschapsbibliotheek terecht.

Alle middeleeuwse handschriften in de Brabant-Collectie zijn afkomstig uit de vijftiende en zestiende eeuw. Het oudste handschrift is KHS 12, een getijden- en gebedenboek dat dateert van ca. 1435. Het is overigens niet het oudste object in de gehele collectie, dat is een drietal handschriftfragmenten uit de eerste helft of tweede kwart van de 14e eeuw, met daarop een afschrift van de Spieghel Historiael van Jacob van Maerlant (ca. 1230-1300).

Fragment van de Spiegel Historiael, Jacob van Maerlant, eerste helft of tweede kwart 14e eeuw.

KHS FRAG 1a-b (Brabant-Collectie, Tilburg University)

In tegenstelling tot wat men misschien zou verwachten, hebben niet alle handschriften in de collectie een Brabantse oorsprong. Dit is te verklaren omdat in het beginperiode van het Provinciaal Genootschap nog vrij breed werd verzameld. Hierdoor vonden ook handschriften zonder duidelijke Brabantse signatuur hun weg naar de collectie. Van iets meer dan de helft van de handschriften is vastgesteld, of zijn er sterke aanwijzingen, dat zij uit het Hertogdom Brabant afkomstig zijn. Soms kan dit worden vastgesteld aan de hand van een colofon, een kleine tekst waarin gegevens vermeld kunnen worden als herkomst, datum en de naam van de kopiist. Soms zijn aspecten van de boekband of de verluchting kenmerkend voor een bepaalde streek of klooster. Daarbij geldt uiteraard dat eenzelfde handschrift op de ene plaats kon worden gekopieerd, op een andere plaats worden verlucht en weer elders worden ingebonden. Daarnaast zijn er meerdere handschriften met eigendomsposities. Dit zijn een soort middeleeuwse handgeschreven Ex Libris waar de eigenaar zijn naam en eventuele andere informatie heeft genoteerd. Deze vertellen ons misschien niet perse de herkomst van een handschrift, maar wel iets over de weg die een handschrift heeft afgelegd. Handschriften waren kostbare objecten en werden vaak doorgegeven, verkocht of geschonken. Aan de hand van dit soort sporen in handschriften kunnen we een beter beeld krijgen van de weg die een handschrift heeft afgelegd en de hoe en door wie het gebruikt is, soms tot op de dag van vandaag.

Meditatie- en gebedenboek, overgang 15e/16e eeuw. KHS 14, f.7v-8r (Brabant-Collectie, Tilburg University)

Ontsluiting van de handschriften

De middeleeuwse handschriften van de Brabant-Collectie zijn goed ontsloten in verschillende catalogi. In 1992 verscheen Brabantse handschriften. Gerrit van Orden (1774-1854) en zijn schenking van handschriften aan het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant door Carleen Baarda en Jos M.M. Hermans. In opdracht van de Katholieke Universiteit Brabant ontsloten deze aan Rijksuniversiteit Groningen verbonden onderzoekers de middeleeuwse handschriften in de Brabant-Collectie die waren geschonken door Gerrit van Orden. In 1994 volgde een nog uitgebreidere ontsluiting van de volledige collectie middeleeuwse handschriften door Jeroen M.M. van de Ven in de catalogus Over Brabant geschreven. Handschriften en archivalische bronnen in de Tilburgse universiteitsbibliotheek. Het in 1994 door de Brabant-Collectie verworven antifonarium (KHS 28), is ontsloten in het in 1997 uitgebrachte Codices Additi. Aanwinsten in de handschriftenverzameling van de Tilburgse Universiteitsbibliotheek 1990-1996 eveneens door Van de Ven. Daarnaast zijn de handschriften terug te vinden in WorldCat.

Literatuur:

• C. Baarda en J. Hermans, Brabantse handschriften. Gerrit van Orden (1774-1854) en zijn schenking van handschriften aan het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant, (Tilburg, 1992).
• J.M.M. van de Ven, Over Brabant geschreven. Handschriften en archivalische bronnen in de Tilburgse universiteitsbibliotheek. Deel 1. Middeleeuwse handschriften en fragmenten (Miscellanea Neerlandica VIII), (Leuven, 1994).
• J.M.M. van de Ven, Codices Additi. Aanwinsten in de handschriftenverzameling van de Tilburgse Universiteitsbibliotheek 1990-1996, (Tilburg, 1997).