De archeologie van het handschrift

De Brabant-Collectie bevat een voor onderzoek en onderwijs interessante verzameling handschriften en fragmenten, waaronder ook een aantal fraaie exemplaren uit de middeleeuwen. Het oudste document bestaat uit twee perkamenten fragmenten uit de Spieghel Historiael van de Vlaamse dichter Jacob van Maerlant. Ze dateren uit ca. 1325-1350 en zijn in 1858 ontdekt bij een restauratie; ze fungeerden toen als scharnieren in de boekband om twee incunabelen.

Fragment van de Spiegel Historiael
Jacob van Maerlant
[Brugge of Damme], ca. 1325-1350
Brabant-Collectie / Tilburg University, KHS FRAG 1a-b

De Brabant-Collectie draagt ook zorg voor beheer en behoud van de handschriften van de Universiteitsbibliotheek van Tilburg University. Deze zijn afkomstig uit de collecties van het Grootseminarie Haaren en de minderbroeders Kapucijnen uit ’s-Hertogenbosch. In de jaren negentig zijn de collecties handschriften voor het eerst wetenschappelijk beschreven volgens de toen geldende normen.

Het lag daarom voor de hand dat een medewerker van de Brabant-Collectie dit jaar de meerdaagse cursus van de Summerschool aan de Universiteit van Amsterdam ging volgen. Jos Biemans, emeritus hoogleraar Boekwetenschap en Handschriftenkunde van de middeleeuwen aan de UvA, besteedde hierin aandacht aan de ‘Archeologie van het middeleeuwse met de hand geschreven boek’. Enthousiast loodste hij de deelnemers (conservatoren, informatiespecialisten, masterstudenten, maar ook een boekrestaurator en een vormgever) gedurende vijf dagen langs de geschiedenis, productie en vormgeving van het handgeschreven boek. De kern van zijn betoog was dat het onderzoek naar middeleeuwse handschriften multidisciplinair moet zijn. Specialisten van verschillende disciplines verrichten onderzoek naar uiteenlopende aspecten van het handschrift: materiaal, schrift, decoratie, watermerk, miniaturen, boekband, herkomst en tekst. De resultaten kunnen ons meer vertellen over het belang van een handschrift. Biemans verschafte eveneens inzicht in de huidige stand van het onderzoek binnen de boekwetenschap. Ter illustratie van zijn verhaal gebruikte hij unieke stukken uit de collectie van de UvA.
Op handschriftelijk gebied hebben de Brabant-Collectie en de Universiteitsbibliotheek zonder meer heel veel te bieden: ongeveer zeshonderd handschriften en archivalische bronnen van de middeleeuwen tot heden. Daarnaast bevat de collectie heraldische bronnen, kronieken, theologische geschriften, plaats- en reisbeschrijvingen, afschriften (kopieën) van zowel manuscripten als oorkonden én maar liefst tweeduizend brieven. Een formidabele bron voor multidisciplinair onderzoek en onderwijs.

Meditatie- en Gebedenboek
's-Hertogenbosch, Tertiarissenklooster Bloemenkamp, ca. 1512
Brabant-Collectie / Tilburg University, KHS 14

Getijdenboek
Arnhem, Bethaniëklooster, na 1450
Brabant-Collectie / Tilburg University, KHS 10

Literatuur:

• J. van de Ven, Handschriften en handschriftfragmenten in het bezit van de Theologische Faculteit Tilburg (Tilburg, 1990)
• C. Baarda en J. Hermans, Brabantse handschriften. Gerrit van Orden (1774-1854) en zijn schenking van handschriften aan het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant (Tilburg, 1992)
• J.M.M. van de Ven, Over Brabant geschreven. Handschriften en archivalische bronnen in de Tilburgse universiteitsbibliotheek. Deel 1. Middeleeuwse handschriften en fragmenten. Miscellanea Neerlandica VIII (Leuven, 1994)
•  L.S. Wierda, Catalogus van de handschriften, incunabelen en postincunabelen uit het bezit van de orde der minderbroeders-Kapucijnen in Nederland, nu aanwezig in de Bibliotheek van de Theologische Faculteit Tilburg. Miscellanea Neerlandica XXXVI (Leuven, 2006)

Nieuwe blogreeks: Middeleeuwse handschriften in de Brabant-Collectie

Middeleeuwse handschriften spreken zeer tot de verbeelding. Het beeld van de oude monnik die in een scriptorium bij kaarslicht voorovergebogen met een ganzenveer ijverig teksten in kalligrafische letters op perkament kopieert, komt veelvuldig naar voren in films en andere fictionele verbeeldingen van de middeleeuwen. Hoewel dergelijke voorstellingen historisch gezien niet altijd kloppend zijn, geven ze wel aan hoezeer middeleeuwse handschriften, en de wereld waarin ze geproduceerd werden, de fantasie prikkelen. Middeleeuwse handschriften zijn dan ook geliefde objecten binnen de collecties van musea en erfgoedinstellingen, waarbij vooral de rijk verluchte exemplaren ruim aandacht krijgen. Ook in de Brabant-Collectie zijn middeleeuwse handschriften te vinden. Achtentwintig stuks maar liefst, met allemaal hun eigen karakteristiek en hun eigen verhaal. Tot nu toe zijn deze handschriften op dit blog onderbelicht gebleven. Hoogste tijd om daar verandering in te brengen en meer van dit prachtige materiaal hier te delen. De komende tijd zal daarom met enige regelmaat een blogpost aan deze boeken worden gewijd. Vandaag alvast een korte introductie met in vogelvlucht enkele feitjes rondom de handschriften om een globale indruk van het geheel te geven, alvorens in de volgende blogs op thematische wijze dieper op deze boeken en hun geschiedenis in te gaan.

Getijden-en gebedenboek, derde en vierde kwart van de 15e eeuw.
KHS 10, f.97v-98r (Brabant-Collectie, Tilburg University)

Totstandkoming van de collectie middeleeuwse handschriften van de Brabant-Collectie

Het overgrote deel van de middeleeuwse handschriften in de Brabant-Collectie is verzameld door het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant te ’s-Hertogenbosch. Het genootschap werd opgericht in 1837 en is de voorloper van zowel de Brabant-Collectie als Het Noordbrabants Museum. Iets meer dan de helft van de middeleeuwse handschriften in de Brabant-Collectie, kwam middels schenkingen in de collectie terecht. Zo zijn maar liefst dertien ervan te danken aan legaten door de Zaandamse Gerrit van Orden (1774-1854). Dit voorname genootschapslid schonk in de periode 1837-1847 diverse handschriften, boeken en munten. Ook na zijn dood liet hij het genootschap nog een deel van zijn privécollectie na. Ook Alexander Frederik Oscar Sasse van Ysselt (1852-1939), een van de voorzitters van het genootschap, schonk twee middeleeuwse handschriften aan de genootschapsbibliotheek. Toen de bibliotheekcollectie van het Provinciaal Genootschap in 1986, na in 1985 door de Provincie Noord-Brabant te zijn aangekocht, in beheer werd gegeven aan de Katholieke Universiteit Brabant in Tilburg, bevonden zich 25 middeleeuwse handschriften en enkele tientallen middeleeuwse handschriftfragmenten in de collectie. In latere jaren kwamen hier nog drie middeleeuwse handschriften bij. In 1991 werd een handschrift met daarin een geestelijke pelgrimage (KHS 1) herontdekt in de Tilburgse universiteitsbibliotheek. Ook werden er twee handschriften verworven via een veiling: in 1991 een onvoltooid verzamelhandschriftje met religieuze teksten (KHS 27) en in 1994 een zogenaamd antifonarium (KHS 28).

Meditatie- en gebedenboek, eind 15e of begin 16e eeuw. KHS 9 (Brabant-Collectie, Tilburg University)

De collectie in vogelvlucht

De middeleeuwse handschriften in de collectie zijn overwegend religieus van aard. Voornamelijk de devotieboeken zoals getijden-, gebeden- en meditatieboeken zijn goed vertegenwoordigd. Dit soort boeken werden veelal gebruikt bij de privé-devotie. Deze vorm van devotie won gedurende de late middeleeuwen aan populariteit, waardoor ook de productie van boeken hiervoor toenam. Handschriften van dit type zijn daardoor ook relatief veel overgeleverd. Ook toen de boekdrukkunst midden vijftiende eeuw opkwam, werden er nog steeds volop handschriften geproduceerd. 

Een ander religieus genre binnen de collectie is dat van de liturgische handschriften. Deze boeken werden gebruikt tijdens de Christelijke eredienst. Onder de middeleeuwse handschriften bevinden zich vier van zulke boeken in de collectie. De overige religieuze handschriften in de Brabant-Collectie bevatten teksten als heilige levens en religieuze traktaten.

De collectie bevat maar één middeleeuws handschrift dat seculier van aard is. Dit is, zeer toepasselijk voor een collectie rondom Brabant, een Kroniek van het Hertogdom Brabant t/m 1523 door de Bosschenaar Petrus van Os (vóór 1467-1542) . Dit handschrift werd in 1910 gekocht door het Rijks Archief Noord-Brabant en kwam via een bruikleenovereenkomst in 1950 in de genootschapsbibliotheek terecht.

Alle middeleeuwse handschriften in de Brabant-Collectie zijn afkomstig uit de vijftiende en zestiende eeuw. Het oudste handschrift is KHS 12, een getijden- en gebedenboek dat dateert van ca. 1435. Het is overigens niet het oudste object in de gehele collectie, dat is een drietal handschriftfragmenten uit de eerste helft of tweede kwart van de 14e eeuw, met daarop een afschrift van de Spieghel Historiael van Jacob van Maerlant (ca. 1230-1300).

Fragment van de Spiegel Historiael, Jacob van Maerlant, eerste helft of tweede kwart 14e eeuw.

KHS FRAG 1a-b (Brabant-Collectie, Tilburg University)

In tegenstelling tot wat men misschien zou verwachten, hebben niet alle handschriften in de collectie een Brabantse oorsprong. Dit is te verklaren omdat in het beginperiode van het Provinciaal Genootschap nog vrij breed werd verzameld. Hierdoor vonden ook handschriften zonder duidelijke Brabantse signatuur hun weg naar de collectie. Van iets meer dan de helft van de handschriften is vastgesteld, of zijn er sterke aanwijzingen, dat zij uit het Hertogdom Brabant afkomstig zijn. Soms kan dit worden vastgesteld aan de hand van een colofon, een kleine tekst waarin gegevens vermeld kunnen worden als herkomst, datum en de naam van de kopiist. Soms zijn aspecten van de boekband of de verluchting kenmerkend voor een bepaalde streek of klooster. Daarbij geldt uiteraard dat eenzelfde handschrift op de ene plaats kon worden gekopieerd, op een andere plaats worden verlucht en weer elders worden ingebonden. Daarnaast zijn er meerdere handschriften met eigendomsposities. Dit zijn een soort middeleeuwse handgeschreven Ex Libris waar de eigenaar zijn naam en eventuele andere informatie heeft genoteerd. Deze vertellen ons misschien niet perse de herkomst van een handschrift, maar wel iets over de weg die een handschrift heeft afgelegd. Handschriften waren kostbare objecten en werden vaak doorgegeven, verkocht of geschonken. Aan de hand van dit soort sporen in handschriften kunnen we een beter beeld krijgen van de weg die een handschrift heeft afgelegd en de hoe en door wie het gebruikt is, soms tot op de dag van vandaag.

Meditatie- en gebedenboek, overgang 15e/16e eeuw. KHS 14, f.7v-8r (Brabant-Collectie, Tilburg University)

Ontsluiting van de handschriften

De middeleeuwse handschriften van de Brabant-Collectie zijn goed ontsloten in verschillende catalogi. In 1992 verscheen Brabantse handschriften. Gerrit van Orden (1774-1854) en zijn schenking van handschriften aan het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant door Carleen Baarda en Jos M.M. Hermans. In opdracht van de Katholieke Universiteit Brabant ontsloten deze aan Rijksuniversiteit Groningen verbonden onderzoekers de middeleeuwse handschriften in de Brabant-Collectie die waren geschonken door Gerrit van Orden. In 1994 volgde een nog uitgebreidere ontsluiting van de volledige collectie middeleeuwse handschriften door Jeroen M.M. van de Ven in de catalogus Over Brabant geschreven. Handschriften en archivalische bronnen in de Tilburgse universiteitsbibliotheek. Het in 1994 door de Brabant-Collectie verworven antifonarium (KHS 28), is ontsloten in het in 1997 uitgebrachte Codices Additi. Aanwinsten in de handschriftenverzameling van de Tilburgse Universiteitsbibliotheek 1990-1996 eveneens door Van de Ven. Daarnaast zijn de handschriften terug te vinden in WorldCat.

Literatuur:

• C. Baarda en J. Hermans, Brabantse handschriften. Gerrit van Orden (1774-1854) en zijn schenking van handschriften aan het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant, (Tilburg, 1992).
• J.M.M. van de Ven, Over Brabant geschreven. Handschriften en archivalische bronnen in de Tilburgse universiteitsbibliotheek. Deel 1. Middeleeuwse handschriften en fragmenten (Miscellanea Neerlandica VIII), (Leuven, 1994).
• J.M.M. van de Ven, Codices Additi. Aanwinsten in de handschriftenverzameling van de Tilburgse Universiteitsbibliotheek 1990-1996, (Tilburg, 1997).

Inkijkje in de Brabant-Collectie

Op dinsdag 11 februari jl. zette de Brabant-Collectie de deuren open voor medewerkers van de divisie Library & IT Services (LIS) van Tilburg University. Op die dag kon kennis worden gemaakt met de Brabant-Collectie, en meer in het bijzonder met een breed scala aan pareltjes uit die collectie. Aan de uitnodiging die naar de LIS-medewerkers was uitgegaan, was door een kleine veertig medewerkers gehoor gegeven. Deze werden verdeeld over zeven groepjes en kregen in drie etappes van elk twintig minuten een inkijkje in de Brabant-Collectie.

Als eerste vertelde afdelingshoofd Pia van Kroonenburgh over de geschiedenis en achtergronden van de Brabant-Collectie en, zoals we vroeger heetten, het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen. Behalve over de aantallen handschriften, oude drukken, nieuwe boeken, prenten, tekeningen, tijdschriftabonnementen, foto’s en prentbriefkaarten, werd ook verteld over hoe de collectie wordt ontsloten en zichtbaar gemaakt en hoe iedereen de collectie kan raadplegen. Ook werden drie tentoonstellingen gememoreerd die op korte termijn geopend gaan worden en in nauwe samenwerking met de Brabant-Collectie tot stand zijn gekomen.

Introductie op de Brabant-Collectie door Pia van Kroonenburgh (Foto: Ad van Pinxteren)

Vervolgens kwam elke groep bij informatiespecialist Corine Bon die een staalkaart van handschriften en oude drukken op de tafels had uitgestald en bij elk van deze objecten tekst en uitleg gaf. De belangstellenden kregen zo niet alleen een beeld van het vroegste verzamelbeleid van het Genootschap, maar ook van de collectie Brabantse drukken, met exemplaren uit verschillende eeuwen. Onder andere de Brabantse link met Menno van Coehoorn, kalligrafische werken en boekbandontwerpen van de Bossche kunstenaar Jan Sluijters - als een nieuw speerpunt in het verzamelbeleid - passeerden de revue. Fraaie voorbeelden van sierpapier en materialiteit in de collectie illustreerden het geheel.

Corine Bon geeft uitleg bij de handschriften en oude drukken (Foto: Ad van Pinxteren)

Als derde en afsluitende etappe toonde Ad van Pinxteren, eveneens informatiespecialist, voorbeelden van het ‘platte’ werk: de grafiek, tekeningen, prentbriefkaarten en fotografie. Ook hierbij was de grote diversiteit van de Brabant-Collectie duidelijk zichtbaar. Zo lag het oudste werk van de collectie op tafel: fragmenten uit een 14^e-eeuws handschrift van Jacob van Maerlant’s Spieghel Historiael, afkomstig uit een oude boekband. Maar daarnaast ook topografische aquarellen uit Breda en ’s-Hertogenbosch, een prent met rozen waarin de silhouetten van onder anderen (toen nog) prins Willem II zijn verwerkt, en foto’s van Martien Coppens en de Tilburgse fotografe Rees Diepen.

Ad van Pinxteren licht enkele pareltjes uit de prenten- en tekeningencollectie toe (Foto: Pia van Kroonenburgh)

Afgaande op de nieuwsgierige vragen en reacties van de LIS-medewerkers kunnen we spreken van een succesvolle dag. Het inkijkje dat de Brabant-Collectie deze dag bood, was voor hen een verrassende (hernieuwde) kennismaking met die collectie. Na deze dag mochten we een twintigtal nieuwe abonnees op onze nieuwsbrief verwelkomen.