Over mij

Mijn foto
De Brabant-Collectie is in 1837 in 's-Hertogenbosch opgericht door het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant en wordt sinds 1986 beheerd door de bibliotheek van Tilburg University

maandag 2 december 2024

1944-2024: Tachtig jaar na de bevrijding

We zijn aan het eind gekomen van 2024. Dit betekent onder andere dat er een overzicht gemaakt kan worden van boeken en artikelen die naar aanleiding van de herdenking van tachtig jaar bevrijding zijn verschenen. Veel heemkundeverenigingen en ook individuele auteurs hebben hier op allerhande manieren aandacht aan besteed. Het resultaat is divers; veel tot hier onbekende foto’s en nog niet vertelde verhalen zijn nu in gedrukte vorm voor iedereen beschikbaar. Voor de vele tientallen artikelen verwijzen we naar BCfinder waar deze kunnen worden teruggevonden. Voor dit blogbericht laten we enkele van de verschenen boeken de revue passeren.

In ‘Helmond herinnert’ zijn de verhalen opgetekend van veertien inwoners die destijds tieners waren. Een van hen vertelt bijvoorbeeld over de inzet van duiven om op de hoogte te blijven van de gebeurtenissen elders. Ad Hermens doet in meer dan 250 pagina’s verslag van de betekenis en de gevolgen van Operatie Market Garden voor het oostelijk deel van Noord-Brabant. De aantekeningen die hij in september 1944 als twaalfjarige Rosmalenaar maakte, opgeteld bij andere bronnen en aanvullend onderzoek, vormen een uitgangspunt voor ‘Zo zag ik operatie Market Garden, september 1944, en speurde later verder’. Henk van der Linden schreef over een ander aspect van de Tweede Wereldoorlog, de Arbeitseinsatz, en de gevolgen hiervan voor mannen uit ’s-Hertogenbosch. In ‘Dwangarbeid voor de nazi’s. Bossche mannen 1940-1945’ is het resultaat opgenomen van een oproep onder Bosschenaren mee te werken aan het onderzoek naar het arbeidsverleden van hun familielid in Duitsland. Van uiteindelijk 27 jongens en mannen die door de Arbeitseinsatz in Duitsland zijn terechtgekomen, is de levensloop opgetekend. Het is slechts een fractie van het totaal aantal weggevoerde Bosschenaren. Ook de tot hier bekende mannen die de tewerkstelling niet overleefden, krijgen in het boek van 475 pagina’s een naam. In ‘De Tweede Wereldoorlog in Schijndel en Wijbosch door ooggetuigen. Lest we forget. Opdat wij niet vergeten’ zijn oorlogs- en bevrijdingsverhalen met portretfoto’s van de 42 vertellers opgenomen. Ook hier is de kleine, persoonlijke getuigenis dat wat de lezer het meest bijblijft. Over het boek ‘Beeldverslag van de oorlog’ met foto’s van Johan Prinsen in Aarle-Rixtel is reeds eerder op deze plaats een blog verschenen.

Dit korte overzicht bevat enkel publicaties die over het oostelijk deel van Noord-Brabant gaan. Voor tips over uitgaven over het westelijk deel van de provincie houdt de Brabant-Collectie, als organisatie die de gehele provincie bestrijkt, zich van harte aanbevolen.

maandag 28 oktober 2024

Wandelen door de Brabant-Collectie: Van Vlijmen naar Lith

Etappe 10 Zuiderwaterlinie Wandelpad (25,7 km)

De vorige keer zijn we gestopt bij knooppunt 30. Zowel de website van het Zuiderwaterlinie Wandelpad als het bijbehorende wandelgidsje laten je beginnen bij knooppunt 22, zo’n anderhalve kilometer verder oostwaarts. Dat kan uiteraard, maar voor degenen die strikt alle kilometers van het pad willen lopen, beginnen we bij knooppunt 30, aan het Engelermeer. Hoe dit meer is ontstaan, is niet duidelijk. Mogelijk is het een stuk van een oude stroomgeul van de Maas, daterend van vóór de 13e eeuw. Het meer heeft ook andere namen gehad. Zo kun je op 18e-eeuwse kaarten de naam Graaflijkheidsmeer tegenkomen. Dit is mogelijk een verwijzing naar de tijd dat het gebied onder het gezag van de Graven van Holland viel. In de 19e eeuw wordt deze waterpartij ook simpelweg ‘De Meer’ genoemd.
Uitsnede van: Kaart dienende tot het Project van den Heer M: van Barneveld etc.
Manuscriptkaart; pen, gekleurd. Maker: P.A. Ketelaar. Datering: 1754. Formaat gehele kaart:
55 x 136 cm. Vindplaats: Generaliteitsland Brabant / Oost / Land van Heusden / 1754 (1) 
Uitsnede van: Kaart der Algemeene Omkading onder de Gemeenten Vlijmen, Engelen,
Bokhoven, Well en Hedikhuizen
. Maker: A.J. Bogaerts. Datering: 1865. Formaat gehele kaart:
59,5 x 82 cm. Vindplaats: Provincie Noord-Brabant / Oost / Vlijmen / 1865 (1) 
Vanaf 1952 vond op uitgebreide schaal zandwinning plaats en na 1980 werd het meer in westelijke richting uitgebreid. Momenteel is het een recreatieplas, waarvan een klein gedeelte een natuurbestemming heeft.
Na het Engelermeer volgt een wat saaier stukje langs een drukke weg en industrieterrein De Vutter. Dan slaan we linksaf naar de Graaf van Solmsweg en lopen langs de Dieze richting Engelen.

Links van de weg laat een lichte verhoging in het weiland de contouren zien van waar eens de Engeler Schans lag. De Spaanse legerleider Claudius van Berlaymont liet deze in 1579 aanleggen om de monding van de Dieze bij de Maas te controleren. Het verdedigingswerk speelde een rol tijdens het Beleg van ’s-Hertogenbosch (1629). Van het oorspronkelijke fort en het omringende terrein is helaas niets meer over.
Kaart van het Dorp en Fort Engelen. Manuscriptkaart; pen, gekleurd. Maker onbekend.
Datering: 18e eeuw. Formaat: 35,9 x 52,2 cm. Vindplaats: E 30 / 020 (1)
We volgen de Graaf van Solmsweg en passeren enkele historische panden, zoals het voormalig meisjespensionaat O.L. Vrouw van Lourdes en bijbehorend klooster. Aan overkant van het water ligt kasteel Meerwijk.
Kasteel Meerwijk. Foto. Maker en datering onbekend.
Formaat: 16 x 12 cm. Vindplaats: E 29.1 / 820.11 Meer (2)
Met een bocht naar links lopen we langs het Diezekanaal en steken de brug over bij Sluis Engelen oftewel de Henriëttesluis. Lopend op de andere oever van de gekanaliseerde Dieze hebben we mooi zicht op Engelen.

We lopen de Henriëttewaard in, bereiken spuisluis Crèvecoeur en niet veel later het gelijknamige fort. Bij de monding van de Dieze in de Maas bouwde het Staatse leger in 1587 een schans. Twaalf jaar later gaven de Spanjaarden het de vorm van een echt fort. Het speelde op diverse momenten in de geschiedenis een strategische rol in de verdediging van ’s-Hertogenbosch en wisselde vaak van eigenaar: Hollanders, Fransen, Spanjaarden en Duitsers namen het in bezit. En dat ging uiteraard niet zonder slag of stoot. Zo werd het fort in 1673 door de Fransen bij hun aftocht opgeblazen, maar werd het later ook weer herbouwd. Het fort heeft momenteel een militaire functie. Alleen op Open Monumentendag in september geeft beheerder Natuurmonumenten hier wel eens rondleidingen.
Plan et Project du Fort Crevecoeur. Mansucriptkaart; pen, gekleurd. Maker:G. van Amelsvoort.
Datering: 1735. Formaat: 50,2 x 71,2 cm. Vindplaats: C 42 / 020 (10) 
Crevecoeur. Ets. Makers: G. Bouttats en J. Peeters. Datering: 1673-1674.
Formaat: 18,4 x 28,3 cm. Vindplaats: C 42 / 1673 (1)
Nadat we onder het spoor zijn doorgelopen, volgen we ongeveer twee kilometer de Maasboulevard. We lopen langs enkele historische panden in Oud-Empel, fraai gelegen aan de Maas. De in de verte opdoemende gifgroene geluidsschermen van de A2 steken hier nogal schril bij af. De wandelroute gaat verder over de Empelsedijk. In de akkers rechts van ons stond van ongeveer 100 tot 250 na Chr. een grote Gallo-Romeinse tempel. Deze zogenaamde Tempel van Empel was gewijd aan Hercules Magusanus.
Hercules Magusanus in cortenstaal aan de Empelsedijk (maart 2024).
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University
We lopen door Gewande en niet veel later langs het Archeologisch & Paleontologisch Museum Hertogsgemaal.
Museum Hertogsgemaal (maart 2024).
© Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University
Op onderstaande kaart van de Brabant-Collectie zie je hoe het traject dat we tot nu toe gelopen hebben er rond 1680 uitzag.
Caerte ende afteyckeninge van de kade opden Koorn-weerdt. Manuscriptkaart;
pen, gekleurd. Maker: J. Esser. Datering: 1680. Formaat: 31 x 40 cm.
Vindplaats: Generaliteitsland Brabant / Oost / Korenweerd / 1680 (1)
Bij knooppunt 99 laten we de dijk achter ons en volgen het onverharde pad door de Maasuiterwaarden. Een prachtig natuurgebied, waar je soms je creativiteit moet gebruiken om de weg te vinden, zeker bij hogere waterstanden. In het uiterste geval, als het gebied echt onbegaanbaar is, kun je kiezen voor de verharde Wildse Dijk tot voorbij Maren-Kessel, maar dan mis je wel veel moois.
Maasuiterwaarden (maart 2024). © Jolanda van den Akker / Brabant-Collectie, Tilburg University
Uiteindelijk bereiken we weer de bewoonde wereld, maken nog even een ommetje langs het Soldatenwiel en komen uit bij knooppunt 43 aan de Lithse Dijk. Dit meest westelijke puntje van Lith is het eindpunt van vandaag. De volgende keer lopen we verder naar Megen.

Bronnen:
  • J. Biemans e.a.: Engelen: grensdorp aan de Dieze. Engelen: Werkgroep Engelenboek & Angrisa Heemkundekring Engelen, 2011. Vindplaats: BRA Y BIEM 2011
  • H. Bruggeman: Rond Crèvecoeur: de geschiedenis van een vergeten fort. 's-Hertogenbosch: uitgave in eigen beheer, 1992. Vindplaats: BRA J BRUG 1992
  • T. van der Lee e.a.: De kindercanon van Engelen: van de oudste tot de nieuwste nederzetting in ons Uniek Diezedorp. Engelen: Angrisa Heemkundekring Engelen, 2015. Vindplaats: BRA Y LEE 2015
  • B. van Opzeeland: Het Engelermeer: historie en avifauna. In: Met gansen trou, 2001, nr. 10, pag. 114-119. Vindplaats: T 07445
  • B. van Opzeeland: Het Engelermeer: historie en avifauna (2). In: Met gansen trou, 2001, nr. 11, pag. 130-141. Vindplaats: T 07445
  • N. Roymans en T. Derks: De tempel van Empel: een Hercules-heiligdom in het woongebied van de Bataven. 's-Hertogenbosch: St. Brabantse Regionale Geschiedbeoefening & St. Archeologie en Bouwhistorie 's-Hertogenbosch e.o., 1994. Vindplaats: BRA Z3 GBV 2
  • A. Verhagen en D. Mol: De Groote Wielen: er was eens...: wie woonden er in de Groote Wielen in de ijstijd? Norg: DrukWare, 2009. Vindplaats: BRA Z3 VERH 2009
  • G. van Wijk: Het Land van Heusden in kaart en beeld gezet: 700 jaar geschiedenis van het Land van Heusden in kaart en beeld gebracht. Nieuwkuijk: Heemkundekring Onsenoort, 2021. Vindplaats: BRA Z4 WIJK 2021

vrijdag 18 oktober 2024

Johan Prinsen fotografeert Aarle-Rixtel tijdens WO II

Op 25 september 2024, precies tachtig jaar na de bevrijding van Aarle-Rixtel, overhandigden heemkundige Jeroen Arts, historicus Arnoud-Jan Bijsterveld en schrijfster Jola Prinsen, het eerste exemplaar van hun boek ‘Beeldverslag van de oorlog. Johan Prinsen fotografeert Aarle-Rixtel, 1939-1944’ aan Wim van de Donk, rector magnificus en voorzitter van het College van Bestuur van Tilburg University en voorzitter Nationaal Comité 4 en 5 mei. Jola is tevens onze collega bij de Tilburgse Universiteitsbibliotheek en ter gelegenheid van het verschijnen van het boek is ze vandaag onze gastschrijfster.

Het boek bevat en beschrijft een unieke collectie oorlogsfoto’s van mijn opa, de niet onverdienstelijke amateurfotograaf Johan Prinsen (1896-1973), eigenaar van puddingpoederfabriek Thermos in Aarle-Rixtel. Door te letten op visuele en technische details en allerlei bronnen te raadplegen, brachten de schrijvers nieuwe feiten uit de Aarlese oorlogsgeschiedenis aan het licht.
Johan Prinsen en zijn vrouw Bep. © Collectie: Familie Prinsen
Vijf jaar geleden werd ik benaderd door Jeroen Arts, die vermoedde dat mijn familie bijzondere foto’s en negatieven had van gebeurtenissen in Aarle-Rixtel tijdens de Tweede Wereldoorlog. Inderdaad bleken er tientallen, grotendeels onbekende foto’s in ons familiearchief te zitten. Met grote zorgvuldigheid scande Jeroen de foto’s en negatieven. Samen met historicus Arnoud-Jan Bijsterveld onderzocht hij de afbeeldingen en behandelden ze als historische bron: wat en wie staat erop? Wat vertellen de technische details van de foto’s? Wat is de chronologische volgorde en welk verhaal vertellen ze dan? Uit alle oorlogsjaren bleken er foto’s te zijn, zoals van de mobilisatie (1939), de opgeblazen bruggen, de vordering van de auto (1941), de klokkenroof (1942), de radiovordering (1943) en de bevrijding (1944).
2 december 1942: Schoolkinderen uit Aarle-Rixtel verzamelen zich rond de
uit de kerktoren getakelde kerkklok. Foto: Johan Prinsen. © Collectie: Familie Prinsen
Daarbij kwamen verschillende nieuwe feiten aan het licht. Zo bleek dat de bekende fotograaf Martien Coppens de foto’s heeft ontwikkeld. Mogelijk heeft hij zelfs mijn opa adviezen gegeven voor een meer artistieke belichting of invalshoek. Vooral de serie over de bevrijding van Aarle-Rixtel is bijzonder: we ontdekten dat mijn opa de aankomst van het eerste Britse verkenningsvoertuig in de Dorpsstraat op 22 september 1944 fotografeerde. Ook de dagen erna, toen het dorp dagenlang in het schemergebied tussen bezet en bevrijd verkeerde, bleef hij de gebeurtenissen vastleggen. Tot slot fotografeerde hij het oppakken van een vermeende collaborateur en de viering van de bevrijding voor het gemeentehuis op 25 september.

Jeroen Arts, Arnoud-Jan Bijsterveld en Jola Prinsen. Beeldverslag van de oorlog: Johan Prinsen fotografeert Aarle-Rixtel, 1939-1944
Tilburg, Uitgeverij De Zwaan, 2024. 144 blz., ill., ISBN 9789082442861
Vindplaats bij de Brabant-Collectie: BRA N3 ARTS 2024
Het boek is voor € 29,95 verkrijgbaar via dit bestelformulier.


maandag 7 oktober 2024

Dean van Eijck: de jongste schrijver in de bibliotheekcollectie!

De Brabant-Collectie werd onlangs verrast door een artikel in het Brabants Dagblad over Dean van Eijck. En meer in het bijzonder over zijn boeken. Over de drie boeken die hij als schrijver het licht heeft doen zien. En wat was hier dan zo verrassend aan? Nou, we hebben hier te maken met een jongeman van pas 13 jaar. Dean woont met zijn ouders in Vught en omdat de Brabant-Collectie vooral boeken verzameld die over Brabant gaan of door Brabanders geschreven zijn, waren ook wij geïnteresseerd in zijn boeken. We hebben ze besteld en de schrijver is ze kort geleden zelf komen brengen. Met deze boeken hebben we direct ook de jongste auteur ooit in onze collectie te pakken. De collecties van de Universiteitsbibliotheek van Tilburg University en de Brabant-Collectie zijn rijk aan kinderboeken, o.a. van het echtpaar Buijnsters-Smets, en het is een goede zaak dat we ook nieuwe kinderboeken aan de verzameling toe kunnen voegen.

De titels van Dean’s boeken luiden: Het Bobyon Boek en Mijn doldwaze dagboek, deel 1 en deel 2. Dit zijn niet écht de dagboeken van Dean. Ze vertellen de belevenissen van Fred Fredson, een bijzondere jongen die pesters aantrekt, maar deze de baas kan omdat hij voldoende zelfvertrouwen heeft. In Het Bobyon Boek komen ook personages voor die wel op bestaande mensen zijn gebaseerd. Maar de fantasie die in de verhalen is gestopt, maakt dat je dit als lezer niet goed doorhebt. Je wordt meegenomen in die fantasiewereld, waarin allemaal absurde dingen gebeuren. Dean van Eijck is behalve de schrijver ook degene die de vele tekeningen in de boeken heeft gemaakt. Ook daarin speelt de fantasie uiteraard een grote rol.

Dean wist al vroeg dat hij het erg leuk vond om verhalen te bedenken en hij is nu alweer bezig met het volgende boek. We gaan dus vast nog vaker van hem horen. Op zijn eigen website kun je volgen waar hij mee bezig is.

maandag 16 september 2024

Dorine van Elderen neemt afscheid van de Brabant-Collectie

Op 1 september 1981 trad Dorine van Elderen in dienst bij de Bibliotheek en het Prentenkabinet van het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant. Ze was toen net afgestudeerd als functionaris wetenschappelijke bibliotheken aan de Bibliotheek- en Documentatie Academie P.A. Tiele te Den Haag. Op dat moment had ze de keuze tussen twee functies: een in Den Haag en een in ’s-Hertogenbosch bij het Provinciaal Genootschap. Als geboren en getogen Brabantse was die keuze snel gemaakt.

Toen de collectie van het Genootschap door de Provincie Noord-Brabant werd overgenomen en onder de naam Brabant-Collectie in 1986 in beheer kwam van de Universiteit van Tilburg, volgde Dorine de collectie. Ze forensde vervolgens 38 jaar tussen ’s-Hertogenbosch en Tilburg. In die periode heeft ze de studie Boek- en Informatiewetenschap aan de Universiteit van Amsterdam afgerond en zijn haar werkzaamheden veranderd van catalogiseren naar met name collectievorming en inhoudelijke ontsluiting.

Het opsporen van de zogenoemde “grijze literatuur”, het materiaal dat niet via de reguliere uitgevers wordt gepubliceerd, maar voor de Brabantse geschiedenis wel belangrijk is, werd door haar met veel inzet gedaan. Hetzelfde geldt voor het zoeken naar publicaties die lacunes in de collectie ongedaan maakten. Bij de reguliere publicaties, waar het vaak om kleine oplagen gaat, probeerde ze deze in een zo vroeg mogelijk stadium te verwerven voor de collectie. Op het terrein van inhoudelijke ontsluiting heeft ze meegewerkt aan een Brabantse begrippenlijst: de Brabant Thesaurus. Daarnaast heeft ze de digitaliseringstrajecten van Metamorfoze voorbereid. In dit traject zijn kranten uit de Brabant-Collectie gedigitaliseerd en ontsloten via het landelijk systeem Delpher.

Na ruim 43 jaar werkzaam geweest te zijn bij de Brabant-Collectie, neemt Dorine afscheid om van haar pensioentijd te gaan genieten. Maar in de Brabant-Collectie en in de landelijke databases blijven haar werkzaamheden zichtbaar.


maandag 9 september 2024

Suus Suiker: Pura Natura: Symbiosis in Encaustic

Vrijdag 9 augustus jl. bracht de in Goirle woonachtige Suus Suiker (Hellevoetsluis, 1966) een bezoek aan de Brabant-Collectie om haar nieuwste boek getiteld Pura Natura: Symbiosis in Encaustic aan ons te overhandigen. Dit omvangrijke kunstboek (176 pagina’s) met meer dan 200 full color afbeeldingen is een ware ode aan de natuur. De inspiratie voor haar werk vond Suus tijdens wandelingen in de natuur. Het boek, waar ze zeven jaar aan werkte, bracht ze volledig op eigen kracht uit, zonder crowdfunding of subsidie. Ze gebruikt een bijzondere techniek, die overigens al eeuwenoud is, namelijk: encaustic painting oftewel wasschilderen. Ze schildert met gepigmenteerde warme bijenwas gecombineerd met inkt, krijt en olieverf. Centrale thema’s voor haar zijn florale motieven, bloemen en takken, natuurlijke structuren en spiegelingen. Ben je na het bekijken van Pura Natura geïnspireerd geraakt, bezoek dan zeker eens een expositie van Suus.

Vindplaats: BRA J3 SUIK 2024

maandag 2 september 2024

Waar volk is, wil volk zijn. De rijke historie van cafes in Sint-Michielsgestel

Afgelopen voorjaar verscheen een historisch naslagwerk over de horeca vanaf ongeveer 1900 tot heden in Sint-Michielsgestel. De auteurs, Yvonne Kapteijns en Christiaan Roovers, waren ruim 3,5 jaar bezig met onderzoek in het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) in ’s-Hertogenbosch, het afnemen van interviews en het optekenen van anekdotes. De aanleiding waren de verhalen die Roovers hoorde over allang verdwenen kroegen en uitbaters. Sommige verhalen zijn vaag, maar de auteurs hebben geprobeerd zoveel mogelijk te verifiëren op feiten. Alleen cafés die in de kern van Gestel liggen, worden besproken in het boek. Het boek laat de ontwikkeling door de tijd heen zien van de kroeg. Het begon als een soort gemeenschapshuis waar gekaart werd of waar men terecht kwam recht uit de kerk na de mis voor een borrel. Het waren sociale ontmoetingsplekken. Het boek geeft beschrijvingen van cafés, hun ligging en verhaalt over de kasteleins en soms ook de cafébezoekers. De auteurs vonden tientallen locaties van herberg, kleine huiskamer, bruin café tot buurtcafé. Van Ons Moeder, Pas Buiten, Burgerhout, De Bierwagen, Dommelzicht, Torenbar, Immens tot de kroegen die nu nog bestaan. Ooit waren het er ruim dertig, maar de Gestelse kroegen zijn grotendeels verdwenen.

Vindplaats: BRA H3 KAPT 2024