Beelden in een natuurlijke omgeving én in een fraai boek

Nog enkele weken (tot en met 27 september 2026) is in het sterrenbos Oude Warande bij Tilburg University de jaarlijks terugkerende beeldenexpositie te zien. Het is ook dit jaar, waarin het 25-jarig jubileum wordt gevierd, weer verrassend om tijdens een boswandeling plots geconfronteerd te worden met serieus grote, hedendaagse sculpturen. Want dat is wat beelden in een natuurlijke omgeving bijna altijd hebben: volume. De verspreid over het bos geplaatste beelden nemen allemaal behoorlijk wat ruimte in. En dat maakt in zo’n bosachtige omgeving ook indruk.

Het thema van dit jaar is materialiteit; de titel luidt: Material Worlds. In een kleine brochure die bij de expositie is verschenen, wordt geconstateerd dat in de hedendaagse beeldende kunst weer meer wordt teruggegrepen op natuurlijke materialen en traditionele technieken. Hierin wordt een relatie gezien met de toenemende bezorgdheid om de toestand van de aarde. Bewondering voor het materiaal wordt gekoppeld aan ‘herbezinning op de verstoorde verhouding van de mens met de planeet’. Verder worden de deelnemende kunstenaars en hun oeuvre uitgelicht.

Bij deze jubileumeditie van Lustwarande is nog een tweede, omvangrijke publicatie tot stand gekomen: Material Lust. Excursions in Contemporary Sculpture IV. In dit fraai vormgegeven boek zijn de werken uit de editie 2026 fotografisch vastgelegd op hun plek in de Oude Warande. Verder zijn ook foto’s van de werken in de tentoonstellingen van 2021 (thema: Stations), 2022 (Godhead), 2023 (Eartheaters) en 2024 (Arbos) opgenomen, vergezeld van een korte toelichting op het thema van dat jaar. Deze foto’s maken duidelijk dat sculpturen in een natuurlijke omgeving het heel goed doen. De beeldentuin van Museum Kröller-Müller (Otterlo) en de beeldenexpositie in Park Sonsbeek (Arnhem) zijn hiervan ook succesvolle voorbeelden. De expositie in Tilburg en het bij deze gelegenheid verschenen boek doen ons hopen dat nog vaak een Lustwarande-expositie samengesteld gaat worden.


Vindplaats (niveau 0 Universiteitsbibliotheek):

C. Driessen en H. van Mierlo, Material lust : excursions in contemporary sculpture IV (Tilburg, 2026). Vindplaats: BRA J4 DRIE 2026

Eerdere edities:

C. Driessen en H. van Mierlo, Wanderlust : excursions in contemporary sculpture (Tilburg, 2008). Vindplaats: BRA J4 DRIE 2008

C. Driessen, H. van Mierlo, J. van Adrichem en L. Watkinson, Raw stardust : excursions in contemporary sculpture II (Tilburg, 2011). Vindplaats: BRA J4 DRIE 2011

C. Driessen en H. van Mierlo, Delirious Lustwarande : excursions in contemporary sculpture III (Tilburg, 2019). Vindplaats: BRA J4 DRIE 2019

Tekenlessen voor beginners in 1822

Regelmatig staan we in dit blog stil bij recent verschenen publicaties over de meest uiteenlopende Brabantse onderwerpen. Deze keer duiken we weer eens in de rijke verzameling oude drukken van de Brabant-Collectie en komen uit bij een publicatie uit 1822, getiteld: Grondbeginselen der Teekenkunst, in fragmenten naar de antieken (vindplaats: TRE 005 E 05). Wat het met Brabant van doen heeft, maakt de rest van de titelpagina duidelijk. Het boek is samengesteld door “H. Turken en A.A.E. van Bedaff, directeuren, etc. etc. aan de Stads Teeken- en Schilder-Akademie te ’s-Hertogenbosch”. En het boek werd gedrukt “ter Steenplaatdrukkerij van J.F. Demelinne”, in ’s-Hertogenbosch. Het is om meerdere redenen een bijzonder boek en verdient daarom hier de aandacht.

De samenstellers, Henricus Turken (Eindhoven 1791-1856 Luik) en Antoine Aloys Emmanuel van Bedaff (Antwerpen 1787-1829 Brussel), stonden na het overlijden van directeur Gerardus van Dinter in 1820 gedurende enkele jaren aan het hoofd van de Stadsacademie in ’s-Hertogenbosch.

 

Portret Henricus Turken, Lithografie, J.J. Eeckhout en G.P. van den Burggraaff. 

Vindplaats: P / T 43.5 (1)

Portret Antoine A.E. van Bedaff, Lithografie, J.J. Eeckhout en G.P. van den Burggraaff. 

Vindplaats: P / B 33 (1)

Turken was directeur-docent en Van Bedaff de ‘eerste onderwijzer in de handteekenkunde’. Het boek met de Grondbeginselen was bedoeld als lesmateriaal voor het tekenonderwijs, volgens de inleiding omdat er voor de “eerstbeginnende” leerlingen geen geschikte lesboeken voorhanden waren. En de boeken die er waren soms “te omslagtig waren om met eenig voordeel daarvan zich te kunnen bedienen”. In deze boekvorm en in een oplage van 200 stuks werden de tekenvoorbeelden ook aan niet-Academiestudenten beschikbaar gesteld.

Waar in veel boeken de afbeelding op de titelpagina een willekeurige versiering is, betreft het in dit geval niet enkel een illustratie.

Titelpagina van Grondbeginselen. Vindplaats: TRE 005 E 05

De veelzijdige symboliek wordt bij de ‘Verklaring’ zorgvuldig uit de doeken gedaan.

‘Verklaring der afbeeldingen’,  in: Grondbeginselen, met bovenaan ‘Titel-Vignet’. 

Vindplaats: TRE 005 E 05

De auteurs, of in dit geval beter ‘de tekenaars’, dragen het boek op aan ‘Hare Majesteit de Koningin der Nederlanden, als Vereerster en Beschermster der Schoone kunsten’. Het gaat in dit geval om Wilhelmina van Pruisen, de kunstminnende echtgenote van koning Willem I. Na de inleidende pagina’s volgen 29 bladen met tekenvoorbeelden. Bij sommige gaat het heel basaal om het lijnenspel; bij andere is gekeken naar specifieke voorbeelden uit de antieke beeldhouwkunst. Het tekenen naar de antieken vormde lange tijd een belangrijk onderdeel van het academie-onderwijs.

Voorbeeld van het lijnenspel in Grondbeginselen. Vindplaats: TRE 005 E 05, Cr. I-No. III

Voorbeeld van klassieke portretten in Grondbeginselen: Venus d’Arles en Homerus. 

Vindplaats: TRE 005 E 05, Cr. Iv-No. III

Het boek met de vele afbeeldingen is als uitgave ook bijzonder vanwege het feit dat het een heel vroege publicatie in steendruk is. De lithografie had nog niet zolang daarvoor zijn intrede gedaan en J.F. Demelinne sr. had zich, komende uit Rotterdam, in 1821 als steendrukker in ’s-Hertogenbosch gevestigd. Hij was daarmee buiten de Randstad een pionier. Later werd hij ook als uitgever actief. Samen met zijn zoon J.F. Demelinne jr. heeft hij in deze periode veel boeken het licht doen zien.

Nog twee laatste opmerkingen:

Veel informatie over het kunstenaarsmilieu in ’s-Hertogenbosch in de eerste helft van de negentiende eeuw is bijeengebracht en beschreven in de alleen op internet te raadplegen publicatie van René Grémaux over Daniël Nederveen.

Een leuk detail komt uit de publicatie van R.A. van Zuylen over de Koninklijke School voor Nuttige en Beeldende Kunsten. Het is een lijst met medaillewinnaars uit de verschillende lesrichtingen in de jaren 1815-1858. Bij digitaliseringsprojecten worden uitklapbare bijlages in boeken vaak overgeslagen. Dit overzicht van uitgereikte medailles is interessant vanwege de veelheid aan bekende en onbekende (Brabantse) kunstenaars uit het begin van de negentiende eeuw.

'Tabel van de met medailles bekroonden in de hoogste klassen (…)', in: Zuylen, R. A. v. (1859). Gedenkboek der Koninklijke School voor Nuttige en Beeldende Kunsten, opgerigt te ’s Hertogenbosch in 1812, onder den naam van Académie Impériale et Royale de Peinture, Sculpture et Architecture. Kante. Vindplaats: CBM 359 B 21

Voor meer informatie:

Zuylen, R. A. v. (1859). Gedenkboek der Koninklijke School voor Nuttige en Beeldende Kunsten, opgerigt te ’s Hertogenbosch in 1812, onder den naam van Académie Impériale et Royale de Peinture, Sculpture et Architecture. Kante. Vindplaats: CBM 359 B 21

M.E. Hiemstra, ‘Van Keizerlijke Academie tot Koninklijke School. De ontwikkeling van het tekenonderwijs en de maatschappelijke behoefte aan dit type onderwijs in Den Bosch in de jaren 1812-1863’, in: Bijdragen tot de geschiedenis bijzonderlijk van het aloude Hertogdom Brabant 75 (1992) 37-62. Vindplaats: T 06303

Meijers, J., Tetteroo, C. A. M., & Stichting Hogeschool ’s-Hertogenbosch. (1993). O rijkdom van het onvoltooide : van Académie Royale tot Hogeschool ’s-Hertogenbosch : 1812-1992. Hogeschool ’s-Hertogenbosch. Vindplaats: BRA F3 MEIJ 1993

Paul Huys Janssen, ‘Een zelfportret van Henricus Turken’, in: In Brabant 4 (2013), nr. 6, 34-35. Vindplaats: T 10771

Vermeeren, K. (z.d.). Tekeningen door de Eindhovenaar Hendrik Turken 1791-1856 in het bezit van het Museum Kempenland te Eindhoven. Museum Kempenland. Vindplaats: CBM B 05241

Veel te zien in Etten-Leur

In dit korte signalement aandacht voor de geslaagde heruitgave uit 2025 van een overzicht van kunstwerken in Etten-Leur. De oorspronkelijke uitgave, verzorgd door Antoni Barten, stamt uit 2020 en had een oplage van 50 stuks. Nu zijn er 600 exemplaren gedrukt, kennelijk omdat een dergelijke publicatie in een behoefte voorziet. En dat is heel goed voorstelbaar, want als je door een stad of dorp rijdt of loopt, kom je ze veelvuldig tegen: kunstwerken in de openbare ruimte. Op dat moment kunnen allerhande vragen opdoemen, zoals: ‘van wie is dit beeld’ , ‘wat is hier voorgesteld’ of ‘waarom staat dat beeld op deze plek’. 

In de Schoonheid der dingen. Opsomming van kunstwerken in Etten-Leur, een uitgave van Heemkundekring Jan uten Houte, zijn een kleine honderd kunstwerken opgenomen die je in Etten-Leur kunt tegenkomen. Of had kunnen tegenkomen, want er staan nogal wat werken in die inmiddels zijn verdwenen. Gegevens over al die kunstwerken en hun makers zijn in deze full-colour uitgave opgenomen. Korte kunstenaarsbiografieën en uiteenzettingen over de totstandkoming (en de eventuele teloorgang) van elk kunstwerk maken het compleet, wat heeft geresulteerd in een uitstekend naslagwerk. Indien relevant zijn de gegevens uit 2020 door een redactie geactualiseerd, maar de stevige basis van deze uitgave ligt in het werk van Antoni Barten.

Gelet op het feit dat een deel van de kunstwerken niet meer bestaat, is een dergelijke publicatie behalve een goede opsomming ook een goed moment om stil te staan bij de vraag: kunst in de openbare ruimte bepaalt mede het karakter van een stad of dorp en geeft er kleur aan, dus: moeten we daar niet voorzichtiger mee omgaan?

Deze publicatie is te vinden in de open opstelling van de Brabant-Collectie en heeft de signatuur: BRA J3 BART 2025

'In de beperking toont zich de meester'.

In dit boek maakt u kennis met prachtige kunst, gemaakt door mensen met een verstandelijke beperking, die wonen en/of werken bij Amarant. De Amarant Groep biedt begeleiding en zorg aan mensen van alle leeftijden met een beperking en probeert voor hen een zinvolle dagbesteding aan te bieden.

Vijftien kunstenaars die hierdoor hun talent hebben gevonden, vertellen hun verhaal en tonen werk dat gezien mag worden. In de ateliers van Amarant, Artenzo in Tilburg en Atilabo in Breda, is alles aanwezig om te kunnen tekenen, schilderen, boetseren, beeldhouwen, houtbewerken etc. Er is begeleiding om de persoonlijke, artistieke en technische ontwikkeling te stimuleren. Een echte leermethode is er niet. De begeleiders vinden dat het spontane karakter van de kunst dan verloren gaat.

Door middel van dit boek wil Amarant een breed publiek kennis laten maken met kunst van haar bewoners.  Bij dit boek hoort een expositie die een rondreis zal gaan maken door Noord-Brabant. Ook kunt u gebruik maken van een kunstuitleen en veel van het werk is te koop.

Meer boeken over mensen met een beperking kunt u vinden in de rubriek T. Boeken over kunst kunt u vinden in de rubriek J.

Vindplaats: BRA J4 KEIJ 2013