Charley Toorop’s liefde voor Van Gogh

We zetten ditmaal de spotlights op een publicatie over de relatie tussen het leven en werk van twee kunstenaars: Charley Toorop en Vincent van Gogh. Het boek Charley Toorop : Liefde voor Van Gogh verscheen bij gelegenheid van de expositie die in de zomermaanden van 2025 was te zien in het Kröller-Müller Museum  in Otterlo.

Cover van de tentoonstellingscatalogus

Wie het oeuvre van Charley Toorop (1891-1955) ziet, ontdekt direct de zeer sterke beïnvloeding door Van Gogh (1853-1890). Dit geldt met name voor de periode 1921-1925, voor Toorop een belangrijke periode in haar carrière. Het was toen dat ze haar zo typerende stijl ontwikkelde. In het boek wordt die invloed van Van Gogh op Toorop vanuit verschillende gezichtspunten uit de doeken gedaan. We lezen dat Charley net als Van Gogh de Borinage in België bezocht, waar ze onder de indruk was van het rauwe mijnwerkersbestaan. Ze verbleef in hetzelfde dorp als Van Gogh: Cuesmes. De sfeer en de thematiek van het werk, gemaakt in de Borinage – de plek waar Van Gogh besloot kunstenaar te worden –, laten veel overeenkomsten zien, met name in de uitbeelding van mensen. Hieruit spreekt een grote sociale betrokkenheid.

De interesse voor Van Gogh is waarschijnlijk al vroeg in haar leven – Toorop werd één jaar na het overlijden van Van Gogh geboren – gewekt. Vader en kunstenaar Jan Toorop (1858-1928) was een warm pleitbezorger van diens werk en organiseerde in 1892 (dus twee jaar na Van Goghs overlijden) een expo met schilderijen en tekeningen. Om de invloed te kunnen plaatsen, is het goed op te merken dat de roem van Van Gogh tijdens Toorops groei naar volwassenheid steeds een stukje groter werd. De bewondering van Toorop voor Van Gogh blijkt onder andere uit een publicatie bij de honderdste geboortedag Van Gogh, in 1953: “Vincent van Gogh was er voor mij alvóór ik begon te schilderen, eigenlijk bij mijn bewustwording” en over een expositie in Rotterdam: “Prachtig, genoten, Courbet, Toulouse e.a., maar dan inééns weer dat wandje met die schilderijen van Vincent uit de Brabantse tijd. En dan weer dat aangegrepen worden door die intense gewaarwording van die diepe barre liefde van Van Gogh voor de realiteit”. Het mag opvallend heten dat juist zijn Brabantse werken haar raakten. De kunstrecensenten hadden (en hebben!) meer oog voor het Franse werk. Over een bezoek aan een Van Gogh-expositie in het najaar van 1945 zei Charley Toorop dat ze deze als een grotere bevrijding ervoer dan de Bevrijding van mei in dat jaar!

Vanaf 1924 gaat Charley Toorop zich meer toeleggen op het tekenen en schilderen van het boerenleven. Ook hierin volgde zij het spoor van Van Gogh, maar ze deed dit in Zeeland. Deze thematiek liet ze los ná 1933, toen ze uit geldgebrek meer werk ging maken van beter verkopende stillevens, (groeps)portretten en de uitbeelding van de seizoenen. Hoewel het directe navolgen van Van Gogh dus werd losgelaten, blijft zijn invloed ook in deze werken merkbaar. Net als Van Gogh verbleef Toorop in Parijs, van eind oktober 1920 tot eind april 1921. En in het voorjaar van 1923 reisde ze naar Zuid-Frankrijk. Weliswaar niet naar de bekende Van Gogh-locaties, maar het hier gemaakte werk stond wel degelijk onder zijn invloed, zo oordeelde men ook aan de hand van het werk dat ze hierna exposeerde. Haar hele schilderkunstige leven bleef de invloed van Vincent van Gogh merkbaar.

Cover van Nasporingen (...), uit 1926. Centraal het uitgeverslogo met het motto: Sine Libris Vita Lacuna 

(= Zonder boeken is het leven leeg), de beginletters vormen tevens de initialen van uitgever S.L. van Looy 

Bij moderne publicaties over Van Gogh is het, ruim honderddertig jaar na diens dood, vrij eenvoudig feiten over zijn leven en werken op te lepelen, omdat hij er zelf over heeft geschreven in zijn ruim negenhonderd brieven. Deze zijn in verschillende uitvoeringen, compleet en incompleet, uitgegeven. Maar het is om reden van nabijheid (in tijd) ook interessant om te kijken naar verhalen die over Van Gogh de ronde deden en die relatief kort na zijn overlijden zijn opgetekend. In dat verband is het aardig om de Nasporingen omtrent Vincent van Gogh in Brabant door te nemen, een boekwerkje dat in 1926, dus nu precies honderd jaar geleden, werd uitgegeven. Auteur Benno J. Stokvis is hiervoor echt op pad geweest en heeft in de Brabantse plaatsen waar Van Gogh een verleden had, ruim dertig jaar later gesproken met mensen die Vincent in die Brabantse jaren (vanaf zijn geboorte in 1853 tot aan zijn vertrek naar Antwerpen in 1885) konden hebben gekend. Kosters, buren, handelaren, dorpsgenoten, modellen en kunstenaars komen in het boekwerkje aan het woord. De mondelinge overleveringen, vastgelegd in Breda, Zundert, Zevenbergen, Helvoirt, Etten, Nuenen en Eindhoven, leveren een aardig beeld op van een kunstenaar die toen helemaal niet de bekendheid van nu had. Zo lezen we over het verhuizen en verhandelen van schilderijen en tekeningen als (de familie) Van Gogh weer eens van woonplek veranderde. En stuitte de auteur bij zijn onderzoek ook op personen bij wie de naam Vincent van Gogh in 1926 géén belletje deed rinkelen! Over het algemeen zijn de bevindingen over Van Gogh, opgetekend per plaats en per persoon, positief of neutraal. En alleen al vanwege de foto’s is het een aardig boekje om honderd jaar ná het verschijnen en met de Van Gogh-kennis van nu eens door te bladeren.

Het onderschrift bij deze foto in Nasporingen (...) luidt: 'Nuenen: De kamer waarin Vincent de "Aardappeleters" schilderde. Onder de schouw een der laatste nog levende aanzittenden.'  

Bronnen en verder lezen:

Renske Cohen Tervaert en Jannet de Goede, Charley Toorop. Liefde voor Van Gogh, Zwolle/Otterlo 2025. Vindplaats: BRA J3 COHE 2025

Benno J. Stokvis, Nasporingen omtrent Vincent van Gogh in Brabant, Amsterdam 1926. Vindplaats: CBM B 48599