Lieshout op de glasplaat: Tinus Swinkels (1873-1962)

In Lieshout stond niet alleen de wieg van fotograaf Martien Coppens (zie ook In Brabant 2025-2), maar ook die van amateur-dorpsfotograaf Tinus Swinkels. Beide fotografen brachten hun woon- en werkomgeving op een bijzondere manier in beeld.

Zelfportret: Tinus Swinkels op motorfiets met kenteken N-1229, Lieshout 1911.
 (Fotograaf: Tinus Swinkels. Brabant-Collectie, Tilburg University)

In de periode 1905-1925 legde Martinus Johannes (Tinus) Swinkels (1873-1962) het leven van eenvoudige mensen, grote gezinnen op het platteland en gebeurtenissen in en nabij Lieshout op de gevoelige plaat vast. Zijn opnamen tonen naturalistische directheid en oprechtheid. Helaas raakte Swinkels – de eerste fotograaf in Lieshout  –  in de vergetelheid.

Veel van de glasnegatieven zijn verloren gegaan. Ze lagen opgestapeld in een vochtig schuurtje naast het kippenhok en vertonen flinke aantasting door vocht en temperatuurschommelingen: de emulsielaag is vaak beschadigd en zelfs verdwenen. Ook zijn sommige platen gebroken of hebben ze afgebroken hoeken. Later ontfermde Tinus’ zoon Theodorus (1925-2000) zich – gelukkig  – over de glasplaten. Zijn inspanningen zijn van groot belang, zowel voor het behoud als het achterhalen van informatie en verhalen bij de geportretteerden en locaties.
Tinus Swinkels was een veelzijdig en kleurrijk persoon, afkomstig uit de bekende brouwersfamilie en zelf vader van tien kinderen. Naast fotograaf was hij koster, kweker, imker en tot 1905 ook gemeentesecretaris. 
Op zondag na de hoogmis kwamen de gezinnen in hun zondagse kleding naar Tinus toe, de vrouwen meestal getooid met poffer en behangen met streeksieraden. Ze poseerden vaak voor of achter zijn huis (op het erf of in de tuin) en soms was de vlakbij gelegen kerk op de achtergrond te zien. Talrijke glasnegatieven tonen de buitenstudio: een opgehangen witte of donkere doek als achtergronddecor. Op de afdruk, die de klant ontving, was hiervan door het bijsnijden van het beeld niets meer te zien. Bij het maken van groepsportretten voerde Swinkels de regie en plaatste zijn modellen op grootte dichtbij elkaar. Meestal belichtte hij twee glasplaten vanwege de kans op onscherpte door beweging. Na het ontwikkelen kon hij dan kiezen welke de beste was. Van de glasplaten werden afdrukken gemaakt op fabrieksmatig geproduceerde daglichtpapieren. Zijn materialen haalde hij eerst uit Duitsland, vanaf 1907 bij A.C. Verhees in Den Bosch en nog wat later bij ateliers in Helmond.
Hij was geïnteresseerd in de moderne tijd, zoals nieuwe vervoer- en communicatiemiddelen. Zo ‘getuigen’ zijn zelfportretten met zendontvanger en motorfiets. Als chroniqueur legde hij de gebeurtenissen en straatbeelden in Lieshout en omgeving vast. 

Eind mei 2024 schonken de kleinkinderen zijn fotografisch oeuvre van ruim 900 glasnegatieven (inclusief auteursrechten) aan de Brabant-Collectie.

Deze bijdrage van Emy Thorissen is eerder gepubliceerd in het tijdschrift In Brabant, jg. 16, nr. 3 (september 2025), p. 28-39. Bekijk de pdf van het beeldverhaal. Ook online gepubliceerd op 29 januari 2026 in de rubriek ‘Sprekend Verleden’ van Univers.

Groepsportret ter gelegenheid van het zilveren huwelijksfeest
van familie Bekx-van de Goor, Lieshout (Achterbosch) mei 1912.
V.l.n.r. staande: Frans, Drieka, Hannes, Cee en Tonna.
Zittend: Martinus, Johan, vader Driek, Janus, hond, Sjo, moeder Leen, Marie en Piet.
(Fotograaf: Tinus Swinkels. Brabant-Collectie, Tilburg University) 

Buitenstudio: families Aarts en Verbakel, Lieshout circa 1918.
V.l.n.r. staande: Johan Aarts, Truus Aarts, Grard of Janus Verbakel.
Zittend: Mina Aarts en Miet Aarts.
(Fotograaf: Tinus Swinkels. Brabant-Collectie, Tilburg University)

Mobilisatie: groepsportret ‘Derde Divisie Veldhospitaal’
en op de achtergrond Botenhuis Brox, Lieshout augustus 1914.
(Fotograaf: Tinus Swinkels. Brabant-Collectie, Tilburg University)

Propaganda voor kunstmest met familie Bekx-van den Berg, Lieshout (Vogelenzang) z.j.
(Fotograaf: Tinus Swinkels. Brabant-Collectie, Tilburg University)

Afscheid en opvolging Pia van Kroonenburgh

Per 20 december jl. heeft Pia van Kroonenburgh na een loopbaan van 26 jaar bij Tilburg University afscheid genomen van haar werk als Hoofd/Bibliothecaris van de Brabant-Collectie bij de universiteitsbibliotheek Tilburg.

Pia van Kroonenburgh en Wim van de Donk bij uitreiking van de universiteitspenning,
Tilburg, 28 november 2025.
© Paul Slot | Brabant-Collectie, Tilburg University

Universiteitspenning 

Bij haar afscheidsreceptie op vrijdag 28 november jl. reikte rector magnificus en collegevoorzitter Wim van de Donk de universiteitspenning aan Pia uit voor haar jarenlange verdiensten voor de universiteit en voor de vele belangrijke relaties die zij onderhield met bijvoorbeeld de provincie Noord-Brabant. Rector magnificus Wim van de Donk: 

Pia heeft in haar functioneren de kernwaarden van de universiteit, caring, courageous, connected en curious, in de praktijk gebracht. Ze toonde zich volhardend, was een verbinder en people manager, zette zich in voor het algemene (universitaire) belang, en stelde zichzelf daarbij niet op de voorgrond. Op grond van bovenstaande wapenfeiten die verder reiken dan reguliere werkzaamheden en ook buiten de universiteit breed worden gewaardeerd heeft het College van Bestuur Pia bij haar afscheid de universiteitspenning uitgereikt als bijzondere vorm van waardering.

Werkverleden

Pia is sinds 1989 in dienst van Tilburg University bij de Universiteitsbibliotheek/LIS waarbij ze enkele malen op andere plekken heeft gewerkt, namelijk tussen 1993 en 2003 (UvA) en tussen 2012 en 2014 (TU/e). Ze is in 1989 begonnen als afdelingshoofd Bibliotheektechniek. In 2003 werd ze Manager Bedrijfsvoering van de Bibliotheek en onderbibliothecaris. Ze was in die periode onder andere verantwoordelijk voor de integratie van de enorme bibliotheek van de toenmalige Theologische Faculteit Tilburg in de universiteitsbibliotheek, die zeer succesvol is verlopen. 

Ook werd ze toen mede verantwoordelijk voor de Brabant-Collectie. Na de fusie van de universiteitsbibliotheek met het rekencentrum en audiovisueel centrum tot Library & IT Services (LIS), werd Pia in 2007 adjunct-directeur gebruikersdiensten van deze dienst. Ze was daarbij onder andere verantwoordelijk voor de herinrichting en renovatie van het bibliotheekgebouw. Na een tweejarig uitstapje naar TU/e kwam ze in 2014 terug als Bibliothecaris van de Brabant-Collectie. In die rol heeft ze sinds die tijd gestreden voor behoud van de Brabant-Collectie voor de universiteit. Het behoud van deze collectie is heel belangrijk voor het geheel van collecties van de universiteit en in dit proces heeft Pia een cruciale en bijzondere rol gespeeld. 

Van belang is nog te noemen dat Pia in staat is gebleken in 2023 voor Tilburg University de buitenexpositie De Mix te realiseren, in samenwerking met de NS en ProRail; iets wat door velen als onmogelijk werd geacht maar mede door haar volhardendheid succesvol is gerealiseerd met grote impact qua publieksbereik. Dit heeft de zichtbaarheid van de Brabant-Collectie en Tilburg University verder vergroot.

Toekomst

In de geest van het nieuwe strategische beleidsplan van de Universiteitsbibliotheek (UB) zal een gedeelte van de taken van Pia als Hoofd/Bibliothecaris van de Brabant-Collectie worden overgenomen door Marjolein Beumer, Hoofd Universiteitsbibliotheek Tilburg. Marjolein zal zich met name bezig gaan houden met beleid, strategie en de doorontwikkeling van het houdbaar, bruikbaar en zichtbaar maken van de collectie. De overige taken worden ondergebracht bij verschillende teams binnen de UB en er komt een vacature voor een aanjager digitalisering en innovatie. De Brabant-Collectie zal hiermee een integraal onderdeel gaan vormen van de bijzondere erfgoedcollecties van de UB. 

Brabant-Collectie

De universiteitsbibliotheek van Tilburg University heeft met de Brabant-Collectie een unieke erfgoedcollectie in huis. De collectie is van bijzondere waarde, draagt bij aan de regionale verankering en heeft zowel regionaal als landelijk - en zelfs voor Vlaanderen - museale betekenis. Deze omvangrijke verzameling, voortgekomen uit het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant en eigendom van de provincie Noord-Brabant, wordt sinds 1986 beheerd door de bibliotheek van Tilburg University. De Brabant-Collectie bestaat uit een grote hoeveelheid boeken, tijdschriften, handschriften en brieven, oude drukken, kranten en een topografisch-historische atlas (THA). De THA bevat kaarten, topografisch-historische tekeningen, prenten en foto's. Daarnaast beheert de Brabant-Collectie het totale fotografische oeuvre van veertien Brabantse fotografen. Ook draagt de Brabant-Collectie de zorg voor de bijzondere collecties van de bibliotheek, van Theologie (Haaren, Kapucijnen en Augustijnen) en voor de kinderboekencollectie Buijnsters-Smets. 

Veel te zien in Etten-Leur

In dit korte signalement aandacht voor de geslaagde heruitgave uit 2025 van een overzicht van kunstwerken in Etten-Leur. De oorspronkelijke uitgave, verzorgd door Antoni Barten, stamt uit 2020 en had een oplage van 50 stuks. Nu zijn er 600 exemplaren gedrukt, kennelijk omdat een dergelijke publicatie in een behoefte voorziet. En dat is heel goed voorstelbaar, want als je door een stad of dorp rijdt of loopt, kom je ze veelvuldig tegen: kunstwerken in de openbare ruimte. Op dat moment kunnen allerhande vragen opdoemen, zoals: ‘van wie is dit beeld’ , ‘wat is hier voorgesteld’ of ‘waarom staat dat beeld op deze plek’. 

In de Schoonheid der dingen. Opsomming van kunstwerken in Etten-Leur, een uitgave van Heemkundekring Jan uten Houte, zijn een kleine honderd kunstwerken opgenomen die je in Etten-Leur kunt tegenkomen. Of had kunnen tegenkomen, want er staan nogal wat werken in die inmiddels zijn verdwenen. Gegevens over al die kunstwerken en hun makers zijn in deze full-colour uitgave opgenomen. Korte kunstenaarsbiografieën en uiteenzettingen over de totstandkoming (en de eventuele teloorgang) van elk kunstwerk maken het compleet, wat heeft geresulteerd in een uitstekend naslagwerk. Indien relevant zijn de gegevens uit 2020 door een redactie geactualiseerd, maar de stevige basis van deze uitgave ligt in het werk van Antoni Barten.

Gelet op het feit dat een deel van de kunstwerken niet meer bestaat, is een dergelijke publicatie behalve een goede opsomming ook een goed moment om stil te staan bij de vraag: kunst in de openbare ruimte bepaalt mede het karakter van een stad of dorp en geeft er kleur aan, dus: moeten we daar niet voorzichtiger mee omgaan?

Deze publicatie is te vinden in de open opstelling van de Brabant-Collectie en heeft de signatuur: BRA J3 BART 2025